Thiết chế văn hóa cơ sở - từ nghị quyết của Đảng đến quyết sách của HĐNDBài 2: Đánh thức thiết chế văn hóa từ những quyết sách hợp lòng dân

Từ tư duy ấy, những nghị quyết của HĐND về đầu tư, cơ chế hỗ trợ, quản lý và giám sát thiết chế văn hóa trở thành những quyết sách kiến tạo môi trường văn hóa, khơi dậy sức mạnh cộng đồng và tạo nền tảng phát triển bền vững.

Từ chuyển dịch tư duy đến những quyết sách vì con người

Sau sáu tháng triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhấn mạnh ba chuyển dịch lớn trong phát triển văn hóa. Trong đó, chuyển dịch đầu tiên cũng là cốt lõi nhất là chuyển từ tư duy coi văn hóa là một lĩnh vực phát triển sang xác lập văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là trụ cột của phát triển, động lực tăng trưởng mới và phải hiện diện trong mọi quyết sách về kinh tế, giáo dục, khoa học - công nghệ, quản trị quốc gia. Đó không chỉ là định hướng chiến lược đối với Trung ương, mà còn là yêu cầu đặt ra đối với từng địa phương trong quá trình cụ thể hóa nghị quyết thành cơ chế, chính sách.

Nếu trước đây, nhiều địa phương coi việc xây dựng nhà văn hóa chủ yếu là hoàn thành một tiêu chí về cơ sở vật chất thì nay, theo tinh thần Nghị quyết 80, thiết chế văn hóa phải được nhìn nhận như một không gian nuôi dưỡng con người, gìn giữ bản sắc và gắn kết cộng đồng. Giá trị của một nhà văn hóa không còn được đo bằng diện tích xây dựng hay số vốn đầu tư, mà bằng tần suất hoạt động, khả năng tập hợp người dân, mức độ lan tỏa các giá trị văn hóa và đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng.

Quá trình hiện thực hóa Nghị quyết 80, vai trò của HĐND càng trở nên đặc biệt quan trọng. HĐND không chỉ quyết định có xây dựng nhà văn hóa hay không, mà còn quyết định chất lượng của các cơ chế để công trình ấy vận hành hiệu quả sau đầu tư. Một nghị quyết đúng và trúng không chỉ tạo nên một công trình mới, mà còn có thể làm thay đổi diện mạo đời sống văn hóa ở cơ sở. Theo bà Nguyễn Thị Lựu - đại biểu HĐND xã Ea Nan (Gia Lai), thước đo của một chính sách văn hóa không còn là địa phương có bao nhiêu nhà văn hóa đạt chuẩn, mà là mỗi nhà văn hóa ấy có bao nhiêu ngày sáng đèn, bao nhiêu người đến sinh hoạt, có trở thành nơi gắn kết cộng đồng hay không. Đó mới là giá trị thực chất của một quyết sách vì con người.

Để những nhà văn hóa thực sự "sáng đèn"

Nhìn trên bình diện cả nước, nhiều địa phương đã và đang bắt đầu chuyển từ tư duy phát triển thiết chế văn hóa theo số lượng sang chú trọng chất lượng hoạt động; từ tiêu chí "đạt chuẩn" sang yêu cầu "đúng công năng" và "có sức sống".

Tại Lạng Sơn, Nghị quyết số 18/2020/NQ-HĐND quy định cụ thể mức hỗ trợ xây dựng, cải tạo nhà văn hóa thôn và sân thể thao xã đã tạo cú hích quan trọng đối với hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở. Điều đáng chú ý là nghị quyết không chỉ dừng ở việc bố trí nguồn lực đầu tư mà còn đi kèm cơ chế giám sát chặt chẽ của HĐND, bảo đảm các công trình được sử dụng đúng mục đích và phát huy hiệu quả.

Quảng Ninh lựa chọn hướng đi đồng bộ hơn khi gắn đầu tư thiết chế văn hóa với xây dựng nông thôn mới kiểu mẫu và đô thị văn minh. Nhiều nhà văn hóa không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn về cơ sở vật chất mà còn duy trì được các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và sinh hoạt chính trị thường xuyên, trở thành trung tâm sinh hoạt cộng đồng đúng nghĩa.

Tại Hà Tĩnh, phát triển thiết chế văn hóa được đặt trong một chỉnh thể lớn hơn, từng bước hình thành hệ thống chính sách tương đối đồng bộ, tạo nền tảng để đầu tư, hoàn thiện mạng lưới thiết chế văn hóa cơ sở. Phó Chủ tịch UBND xã Cổ Đạm Hoàng Văn Hà cho biết: mỗi nhà văn hóa vừa là không gian gìn giữ, lan tỏa các giá trị văn hóa, vừa là điểm tránh trú bão, lũ an toàn cho người dân khi có thiên tai, đáp ứng yêu cầu "một công trình - nhiều công năng". Đây cũng là cách tiếp cận giúp nâng cao hiệu quả đầu tư công, tăng khả năng thích ứng của cộng đồng trước biến đổi khí hậu. Tôi thấy các quyết sách của tỉnh nhà đã mang đậm hơi thở cuộc sống, phù hợp với lòng dân.

Điều đáng ghi nhận là mỗi nghị quyết về xây dựng nhà văn hóa hay hỗ trợ thiết chế cơ sở không còn được nhìn nhận đơn thuần là chính sách dành cho lĩnh vực văn hóa, mà là quyết sách đầu tư cho con người, cho cộng đồng và cho tương lai phát triển của địa phương. Đó cũng chính là tinh thần Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh khi yêu cầu văn hóa phải hiện diện trong mọi quyết sách phát triển, trở thành nền tảng tinh thần của xã hội, nguồn lực nội sinh và động lực tăng trưởng mới.

Thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu mới đối với hoạt động của HĐND trong thời gian tới. Bên cạnh quyết định nguồn lực đầu tư, HĐND cần quan tâm nhiều hơn đến các chính sách vận hành thiết chế văn hóa sau đầu tư; cơ chế xã hội hóa; đào tạo đội ngũ tổ chức hoạt động; chuyển đổi số trong quản lý, khai thác; cũng như tăng cường giám sát hiệu quả sử dụng các công trình văn hóa. Chỉ khi đầu tư gắn với cơ chế vận hành, trách nhiệm quản lý và sự tham gia của người dân thì mỗi nhà văn hóa mới thực sự trở thành "mái nhà chung" của cộng đồng.

Đó cũng là cách hiện thực hóa tinh thần Nghị quyết 80: đưa văn hóa từ vị trí "đi sau" trở thành động lực phát triển, để mỗi quyết sách của HĐND không chỉ làm nên một công trình mới, mà còn góp phần xây dựng những cộng đồng nhân văn, giàu bản sắc và giàu sức sống. Khi ấy, những nhà văn hóa sẽ luôn sáng đèn bởi những hoạt động văn hóa, bởi sự gắn kết của người dân và bởi niềm tin vào những quyết sách hợp lòng dân.

Hiền Lương - Lệ Chi