UPD và hành trình giữ hồn bản địa bằng ngôn ngữ kiến trúc đương đại
Không ít đô thị hiện đại đang đối mặt với nguy cơ đánh mất bản sắc trong quá trình phát triển. Nhưng cũng có những cách tiếp cận khác, nơi quá khứ không bị "đóng khung" trong bảo tàng, mà trở thành chất liệu để kiến tạo những không gian mới. Đó là hành trình mà Công ty Cổ phần Tư vấn Quốc tế UPD theo đuổi thông qua triết lý "Heritage Modernism" – Di sản hiện đại.
Khi di sản không chỉ là “ký ức” của quá khứ
Trong quá trình đô thị hóa, bài toán bảo tồn di sản luôn đặt các nhà quy hoạch trước một lựa chọn không dễ: giữ nguyên những giá trị của quá khứ hay thay đổi để đáp ứng yêu cầu phát triển? Không ít dự án rơi vào 2 thái cực - hoặc phục dựng gần như nguyên trạng nhưng thiếu sức sống, hoặc hiện đại hóa quá mức khiến bản sắc dần phai nhạt.
Với UPD, lời giải nằm ở một hướng tiếp cận khác: không lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà tìm cách để 2 yếu tố ấy cùng song hành. Chia sẻ về điều này, CEO Trần Anh Tuấn cho biết, điều đáng gìn giữ của di sản không chỉ là những công trình hay hình thái kiến trúc hữu hình, mà còn là ký ức cộng đồng, lối sống và những giá trị văn hóa đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Nếu chỉ nhìn di sản như những "hiện vật" cần bảo tồn nguyên trạng, rất dễ biến thành những "ký ức đứng yên", tách khỏi đời sống đương đại.
Từ cách nhìn đó, UPD theo đuổi triết lý "Heritage Modernism" (Di sản hiện đại) với thông điệp: "Lấy linh hồn của quá khứ, đặt vào công năng của tương lai". Thay vì tái hiện nguyên bản những hình thức kiến trúc cũ, doanh nghiệp tìm kiếm "mã gen" văn hóa của từng vùng đất để chuyển hóa thành ngôn ngữ quy hoạch và kiến trúc đương đại. Theo cách đó, di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn tiếp tục tạo ra giá trị trong một bối cảnh phát triển mới.
Triết lý ấy được hiện thực hóa qua nhiều dự án quy hoạch mà UPD tham gia nghiên cứu. Trên trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, doanh nghiệp không nhìn dòng sông đơn thuần như một không gian sinh thái, mà như một phần ký ức của Thăng Long nghìn năm văn hiến. Thay vì tái dựng những công trình kiến trúc cổ, định hướng được đặt vào việc hình thành các công viên mở mang hơi thở đương đại, ứng dụng công nghệ chiếu sáng nghệ thuật và các giải pháp cảnh quan sinh thái hiện đại.
Nếu sông Hồng là câu chuyện về việc làm mới một không gian đô thị giàu chiều sâu lịch sử, thì Chợ nổi Cái Răng (Cần Thơ) lại cho thấy cách UPD tiếp cận với một "di sản sống". Theo doanh nghiệp, giá trị của chợ nổi không nằm ở việc giữ nguyên những chiếc ghe cũ hay điều kiện sinh hoạt còn nhiều hạn chế, mà ở văn hóa giao thương trên sông, phương thức mưu sinh và đời sống của cộng đồng thương hồ.
Từ quan điểm đó, các giải pháp như đầu tư bến neo đậu, tổ chức giao thông thủy khoa học, cải thiện môi trường hay ứng dụng năng lượng sạch không được xem là sự can thiệp làm mất đi bản sắc. Ngược lại, đó là điều kiện để cộng đồng tiếp tục gắn bó với di sản, đồng thời giúp những giá trị cốt lõi được gìn giữ trong bối cảnh phát triển mới.
“Một di sản chỉ có thể được bảo tồn bền vững khi gắn với cuộc sống của chính những người đang tạo nên di sản ấy. Khi cộng đồng có điều kiện sống tốt hơn, có sinh kế ổn định hơn và vẫn duy trì được bản sắc văn hóa của mình, di sản sẽ không còn là những ký ức của quá khứ, mà tiếp tục hiện diện trong hiện tại và đồng hành cùng sự phát triển của tương lai”, CEO Trần Anh Tuấn nhấn mạnh.
Bản sắc Việt trong những chuẩn mực toàn cầu
Nếu câu chuyện bảo tồn đặt ra bài toán dung hòa giữa quá khứ và hiện tại, thì ở một góc độ khác, quy hoạch và kiến trúc Việt Nam hôm nay còn đứng trước một thách thức lớn: hội nhập với các tiêu chuẩn quốc tế mà vẫn giữ được bản sắc của từng vùng đất.
CEO UPD Trần Anh Tuấn cho rằng 2 yếu tố này không hề đối lập. Những tiêu chuẩn toàn cầu về kỹ thuật, an toàn, tiết kiệm năng lượng, quản lý môi trường hay vận hành công trình là nền tảng để nâng cao chất lượng dự án. Trong khi đó, bản sắc văn hóa mới là yếu tố quyết định giá trị khác biệt và sức sống lâu dài của mỗi công trình.
Nhìn lại lịch sử phát triển kiến trúc, nhiều công trình có giá trị đều được hình thành từ sự giao thoa giữa tinh hoa quốc tế với điều kiện tự nhiên và văn hóa bản địa. Việt Nam cũng không nằm ngoài quy luật ấy. Đó cũng là quan điểm mà UPD theo đuổi trong các dự án quy hoạch và kiến trúc. Công nghệ hay các tiêu chuẩn quốc tế không phải để thay thế bản sắc, mà để làm nổi bật hơn những giá trị đã được bồi đắp qua thời gian của từng vùng đất.
Từ cách tiếp cận đó, UPD đưa các công nghệ mô phỏng hướng gió, tối ưu chiếu sáng, tiết kiệm năng lượng hay quản lý môi trường vào ngay từ khâu thiết kế. Mọi giải pháp kỹ thuật đều được cân nhắc trong mối quan hệ hài hòa với địa hình, khí hậu, vật liệu và văn hóa bản địa, để mỗi công trình không chỉ đạt các tiêu chuẩn quốc tế, mà còn phản ánh tinh thần của nơi được hình thành.
Khi bảo tồn cũng là động lực phát triển
Qua thực tiễn triển khai các dự án quy hoạch và bảo tồn, UPD cho rằng công tác bảo tồn chỉ thực sự bền vững khi cộng đồng địa phương được hưởng lợi từ chính những giá trị di sản mà họ đang gìn giữ.
Theo Co-Founder, Giám đốc Kinh doanh UPD Đặng Thị Thu Huyền, việc khai thác giá trị di sản không nên được nhìn nhận như một hoạt động thương mại đơn thuần, mà cần trở thành nguồn lực cho công tác bảo tồn trên cơ sở khoa học và tôn trọng những giá trị nguyên bản. Bởi vậy, doanh nghiệp lựa chọn hướng tiếp cận "bảo tồn thích ứng", trong đó mọi giải pháp về hạ tầng, công năng hay công nghệ đều hướng tới mục tiêu giúp di sản tiếp tục đáp ứng nhu cầu của cuộc sống hiện đại, thay vì trở thành những không gian chỉ để ngắm nhìn.
Trong thiết kế, UPD theo đuổi nguyên tắc "gợi chứ không tả". Những chi tiết kiến trúc truyền thống không được sao chép nguyên bản mà được chắt lọc thành tỷ lệ không gian, ngôn ngữ tạo hình và tinh thần văn hóa của từng vùng đất, rồi chuyển hóa bằng vật liệu và công nghệ đương đại. Theo cách đó, mỗi công trình vừa gợi nhắc ký ức của quá khứ, vừa mở ra những trải nghiệm phù hợp với đời sống hôm nay.
Với UPD, giá trị của một công trình không chỉ được đo bằng hình thức kiến trúc hay quy mô đầu tư, mà còn ở khả năng kết nối con người với lịch sử, văn hóa và môi trường sống. Khi những giá trị ấy tiếp tục được cộng đồng sử dụng, trải nghiệm và gìn giữ mỗi ngày, di sản mới thực sự có sức sống lâu dài.
Từ di sản đến tương lai
Những công trình mới có thể liên tục xuất hiện trong hành trình phát triển của mỗi đô thị. Nhưng điều làm nên bản sắc của một vùng đất không chỉ nằm ở những gì được xây thêm, mà còn là tìm cách để những giá trị văn hóa được tiếp nối trong quá trình phát triển.
Với UPD, triết lý "Heritage Modernism" không hướng tới việc tạo ra những bản sao của lịch sử. Điều doanh nghiệp theo đuổi là đưa những giá trị đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ, tiếp tục hiện diện trong đời sống bằng ngôn ngữ của kiến trúc và quy hoạch đương đại.
Ở góc nhìn đó, di sản không còn là những ký ức cần được lưu giữ phía sau lớp kính bảo tàng, mà trở thành một phần của không gian sống - nơi con người có thể cảm nhận, sử dụng và tiếp tục tạo ra những giá trị mới. Khi tri thức, công nghệ và bản sắc văn hóa cùng song hành trong quá trình phát triển, mỗi công trình không chỉ góp phần định hình diện mạo đô thị, mà còn kể tiếp câu chuyện của vùng đất theo cách của thời đại hôm nay.