Thực hiện Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị: Bài cuối: Tiếng nói cơ sở đi vào chính sách
Không chỉ yêu cầu xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất và khả thi, Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị còn đặt ra yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật. Điều đó đồng nghĩa, mỗi phản ánh từ thực tiễn, mỗi kiến nghị của cử tri, mỗi khó khăn trong quá trình thực thi pháp luật ở cơ sở đều cần được tiếp nhận, phân tích và chuyển hóa thành căn cứ hoàn thiện thể chế.
Khi tiếng nói từ cơ sở thực sự đi vào chính sách, pháp luật mới có thể theo kịp cuộc sống và dẫn dắt sự phát triển.
Không để "dữ liệu sống" dừng lại ở những bản tổng hợp
Kết luận số 09-KL/TW yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, đồng thời xây dựng cơ chế đánh giá văn bản quy phạm pháp luật sau ban hành. Điều này thể hiện tư duy mới: pháp luật không chỉ được đánh giá khi ban hành mà phải tiếp tục được kiểm nghiệm trong suốt quá trình thực thi.
Thực tế ở nhiều địa phương cho thấy, sau mỗi cuộc giám sát của HĐND hay các đợt TXCT, nhiều kiến nghị được tổng hợp khá đầy đủ nhưng phần lớn chỉ dừng lại ở việc chuyển đến cơ quan có thẩm quyền để giải quyết từng vụ việc cụ thể. Đối với những kiến nghị phát sinh từ bất cập của quy định pháp luật, câu trả lời thường là do quy định của luật này, nghị định kia hoặc các văn bản liên quan chưa thống nhất nên chưa có cơ sở thực hiện. Trong khi đó, việc phân tích nguyên nhân từ góc độ thể chế, xác định quy định nào không còn phù hợp hoặc còn chồng chéo để kiến nghị sửa đổi pháp luật vẫn chưa được thực hiện bài bản. Theo đại biểu Trần Thị Ngọc, HĐND xã Xuân Lộc (Hà Tĩnh), điều cần làm hiện nay không chỉ là tổng hợp ý kiến mà phải "đọc" được thông điệp chính sách phía sau mỗi kiến nghị.
Có những ý kiến chỉ phản ánh một vụ việc cụ thể, đơn cử như hoạt động của HTX dịch vụ nông nghiệp hiện nay khi chuyển sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp còn nhiều bất cập trong khâu dịch vụ. Qua TXCT, qua giám sát, không chỉ một địa phương, một cử tri nêu mà xuất hiện ở nhiều địa phương thì đó là dấu hiệu cho thấy Luật Hợp tác xã hiện hành và các quy định liên quan đang có điểm cần điều chỉnh. Khi HĐND biết tổng hợp, phân tích và kiến nghị đúng trọng tâm thì những phản ánh từ cơ sở sẽ trở thành nguồn dữ liệu rất có giá trị cho quá trình hoàn thiện pháp luật - đại biểu Ngọc phân tích. Đó cũng chính là cách để hoạt động của HĐND không chỉ dừng ở chức năng giám sát, mà còn thực hiện tốt chức năng phản hồi, đóng góp trực tiếp vào quá trình hoàn thiện thể chế.
Một yêu cầu khác được Kết luận số 09-KL/TW đặt ra là tiến hành tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, đổi mới cơ chế đánh giá văn bản sau ban hành và xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật. Muốn thực hiện hiệu quả những nhiệm vụ đó, không thể thiếu nguồn thông tin từ chính quyền cơ sở - nơi trực tiếp tổ chức thi hành pháp luật và tiếp xúc với người dân hàng ngày. Mỗi hồ sơ tồn đọng, mỗi kiến nghị kéo dài hay mỗi khó khăn phát sinh trong thực tiễn đều được ghi nhận, phân tích và phản hồi kịp thời, quá trình sửa đổi pháp luật sẽ ngày càng sát thực tiễn hơn.
Hoàn thiện thể chế bắt đầu từ thực tiễn cơ sở
Kết luận số 09-KL/TW xem xây dựng pháp luật và tổ chức thi hành pháp luật là một vòng tròn khép kín, trong đó thực tiễn thi hành chính là nơi kiểm chứng chất lượng của chính sách. Theo cách tiếp cận đó, cấp xã không chỉ là nơi thực hiện pháp luật mà còn là "điểm cảm biến" của hệ thống thể chế. Mỗi công chức tư pháp, địa chính, mỗi cán bộ tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính, mỗi đại biểu HĐND hay cán bộ MTTQ đều có thể phát hiện rất sớm những quy định còn bất cập, những khoảng trống của pháp luật hoặc những quy định không còn phù hợp với yêu cầu phát triển.
Theo ông Lê Hồng Thái, đại biểu HĐND phường Ea Kao (Đắk Lắk), sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều nhiệm vụ được phân cấp mạnh cho cấp xã. Chính điều đó giúp cơ sở nhìn rõ hơn những "điểm nghẽn" của hệ thống pháp luật. "Qua giám sát đầu tư công, đất đai hay quản lý tài sản công, chúng tôi nhận thấy có nhiều khó khăn không xuất phát từ trách nhiệm của địa phương mà do quy định pháp luật còn thiếu đồng bộ hoặc chưa theo kịp thực tiễn. Những vấn đề này nếu được tổng hợp đầy đủ sẽ là cơ sở rất quan trọng để các cơ quan Trung ương nghiên cứu sửa đổi chính sách" – ông Thái cho biết.
Ý kiến này cũng phù hợp với tinh thần của Kết luận số 09-KL/TW khi nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn về pháp luật và ứng dụng trí tuệ nhân tạo phục vụ công tác xây dựng chính sách. Muốn có dữ liệu lớn, trước hết phải có dữ liệu đúng, dữ liệu đủ, dữ liệu sạch và dữ liệu được cập nhật từ thực tiễn.
Để tinh thần Kết luận số 09-KL/TW thực sự đi vào cuộc sống, HĐND, UBND, MTTQ và cấp ủy các cấp cần không chỉ tập trung giải quyết kịp thời những vấn đề phát sinh ở cơ sở, mà còn chủ động tổng hợp, phân loại các vướng mắc mang tính phổ biến, phân tích nguyên nhân từ góc độ thể chế để kiến nghị sửa đổi, bổ sung các quy định không còn phù hợp. Cấp xã vì thế không chỉ là nơi tổ chức thi hành mà còn là nơi kiểm chứng chất lượng chính sách và cung cấp những luận cứ thực tiễn quan trọng cho quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật. Khi mỗi ý kiến cử tri, mỗi cuộc giám sát của HĐND, mỗi khó khăn trong quá trình điều hành của UBND và mỗi kiến nghị từ đội ngũ cán bộ cơ sở đều được lắng nghe, phân tích và chuyển hóa thành đề xuất hoàn thiện thể chế, khoảng cách giữa pháp luật và cuộc sống ngày càng được thu hẹp, góp phần xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, khả thi, hiện đại, lấy người dân làm trung tâm và trở thành động lực phát triển đất nước.