Thích ứng với thời tiết nắng nóng: Bài học cho châu Âu từ Singapore

Nắng nóng cực đoan đặt ra bài toán về thích ứng

Mùa hè năm 2026 tiếp tục ghi nhận các đợt nắng nóng kéo dài trên diện rộng tại châu Âu. Nhiệt độ vượt 40°C xuất hiện ở nhiều khu vực thuộc Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Italy, Hy Lạp và miền Nam nước Pháp; trong khi Anh, Đức cùng nhiều quốc gia Bắc Âu liên tục phát đi cảnh báo về nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng. Theo các nhà khoa học, những đợt nắng nóng cực đoan này không còn là hiện tượng bất thường mà đang dần trở thành "bình thường mới" dưới tác động của biến đổi khí hậu.

Giữa bối cảnh đó, một cuộc tranh luận thu hút sự chú ý sau khi tỷ phú Elon Musk ca ngợi cố Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu là người sớm nhận ra vai trò chiến lược của điều hòa không khí đối với tăng trưởng kinh tế. Theo quan điểm của ông Lý, việc làm mát các tòa nhà trong điều kiện khí hậu nhiệt đới đã góp phần nâng cao năng suất lao động, xây dựng nền hành chính hiện đại và tạo sức hút đối với các nhà đầu tư quốc tế.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng điều hòa không khí không phải là lời giải duy nhất cho bài toán thích ứng với nắng nóng. Nhà khoa học khí hậu Winston Chow, thuộc Đại học Quản lý Singapore (SMU) và đồng Chủ tịch Nhóm công tác II của Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC), nhận định điều châu Âu cần học hỏi từ Singapore là cách quản lý tổng thể rủi ro do nhiệt độ cao, thay vì chỉ dựa vào các thiết bị làm mát.

Khác với Singapore có khí hậu nóng ẩm quanh năm, phần lớn các thành phố châu Âu được quy hoạch để thích nghi với mùa đông lạnh giá. Nhà ở thường có lớp cách nhiệt dày nhằm giữ ấm, nhưng lại ít chú trọng thông gió tự nhiên và che chắn bức xạ mặt trời. Khi các đợt nắng nóng xuất hiện với tần suất ngày càng dày, chính những đặc điểm này khiến nhiệt tích tụ trong công trình, làm gia tăng nguy cơ đối với sức khỏe người dân.

Hiệu ứng đảo nhiệt đô thị càng làm tình hình thêm nghiêm trọng. Bê tông, nhựa đường và các bề mặt hấp thụ nhiệt giữ lại năng lượng vào ban ngày rồi tiếp tục tỏa nhiệt suốt ban đêm, khiến nhiệt độ tại nhiều thành phố khó giảm. Cùng với đó, hạ tầng như đường sắt, lưới điện, bệnh viện và hệ thống giao thông cũng chịu áp lực lớn do không được thiết kế để vận hành trong điều kiện nhiệt độ quá cao.

Theo IPCC, nếu nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng 2°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, các đợt nắng nóng cực đoan sẽ xảy ra thường xuyên và dữ dội hơn; ở kịch bản tăng 3°C, mức độ nghiêm trọng có thể cao gấp nhiều lần hiện nay. Điều đó đồng nghĩa các thành phố ôn đới không còn nhiều thời gian để chuẩn bị cho một khí hậu đang thay đổi nhanh chóng.

Trong bối cảnh này, điều hòa không khí sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt tại bệnh viện, trường học, viện dưỡng lão và các cơ sở chăm sóc người dễ tổn thương. Tuy nhiên, việc mở rộng sử dụng điều hòa cũng đặt ra nhiều thách thức, từ khoảng cách tiếp cận giữa các nhóm thu nhập đến áp lực gia tăng đối với hệ thống điện và lượng phát thải khí nhà kính nếu nguồn điện vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Vì vậy, thích ứng với thời tiết nắng nóng đòi hỏi một chiến lược toàn diện, trong đó điều hòa không khí chỉ là một phần của giải pháp.

Chiến lược làm mát từ quy hoạch đến quản trị

Singapore thường được xem là một trong những quốc gia sử dụng điều hòa nhiều nhất thế giới, nhưng theo các chuyên gia, đó chỉ là một phần của bức tranh. Nhiều không gian trong nhà thậm chí bị đánh giá là làm mát quá mức, đến mức người dân phải mang theo áo khoác khi đến văn phòng hoặc trung tâm thương mại. Điều này cho thấy ngay cả Singapore cũng đang điều chỉnh để sử dụng năng lượng hiệu quả hơn.

Điểm đáng học hỏi không nằm ở việc phụ thuộc vào điều hòa mà ở cách tiếp cận mang tính hệ thống. Chiến lược Khả năng chống chịu nhiệt quốc gia kết hợp quy hoạch đô thị, thiết kế kiến trúc, y tế công cộng, công nghệ và giáo dục cộng đồng nhằm giảm rủi ro do nắng nóng.

Trong quy hoạch, Singapore duy trì các hành lang gió, mở rộng cây xanh, hồ nước và công viên để hạ nhiệt đô thị, sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt cho mái nhà, mặt đường và phát triển các hệ thống làm mát khu vực có hiệu suất năng lượng cao hơn điều hòa riêng lẻ.

Song song với đó, quốc đảo này đầu tư mạnh cho hệ thống dự báo, cảnh báo nắng nóng và hỗ trợ các nhóm dễ tổn thương như người cao tuổi, lao động ngoài trời và hộ thu nhập thấp. Các nghiên cứu của Sáng kiến Làm mát Singapore cũng nhấn mạnh quản lý nhiệt cần được xem xét đồng thời ở ba yếu tố: mức độ nguy hiểm của nhiệt độ, mức độ phơi nhiễm và khả năng chống chịu của từng nhóm dân cư, thay vì chỉ tập trung làm mát không gian trong nhà.

Ở quy mô toàn cầu, Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) cảnh báo nhu cầu làm mát có thể tăng hơn ba lần vào năm 2050, kéo theo khoảng 7,2 tỷ tấn CO₂ tương đương mỗi năm nếu xu hướng hiện nay tiếp diễn. Tuy nhiên, theo UNEP, việc kết hợp các giải pháp làm mát thụ động, thiết bị tiết kiệm điện, môi chất lạnh thân thiện môi trường và chuyển đổi sang năng lượng sạch có thể cắt giảm hơn 60% lượng phát thải, thậm chí gần 97% nếu ngành điện được khử carbon nhanh chóng.

Những kết quả này cho thấy thích ứng với nắng nóng và giảm phát thải không phải là hai mục tiêu đối lập nếu được hoạch định theo hướng dài hạn.

Hướng tới các đô thị chống chịu khí hậu

Đối với các thành phố châu Âu, kinh nghiệm của Singapore có thể là nguồn tham khảo quan trọng trong xây dựng chiến lược thích ứng với nắng nóng phù hợp điều kiện địa phương.

Trước hết, các chuyên gia cho rằng cộng đồng cần được tham gia ngay từ quá trình xây dựng chính sách. Người dân, trường học, doanh nghiệp, bệnh viện, cơ sở chăm sóc người cao tuổi hay lao động ngoài trời đều có mức độ tổn thương và nhu cầu khác nhau trước các đợt nắng nóng, vì vậy chính sách chỉ hiệu quả khi phản ánh được thực tế này.

Bên cạnh đó, nguồn lực cần được ưu tiên cho những địa điểm có nguy cơ cao như bệnh viện, viện dưỡng lão, trường học, nhà ở xã hội và hệ thống giao thông công cộng, thay vì mở rộng điều hòa một cách đại trà.

Một giải pháp quan trọng khác là cải tạo các công trình hiện hữu. Những biện pháp như mái phản xạ nhiệt, cửa chắn nắng, tăng thông gió tự nhiên, quạt trần, làm mát ban đêm hay cải thiện khả năng cách nhiệt mùa hè có thể giảm đáng kể nhu cầu sử dụng điện cho làm mát.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh việc mở rộng giải pháp làm mát ra không gian công cộng thông qua tăng diện tích cây xanh, mái che tại điểm dừng xe buýt, công viên, quảng trường, vòi nước uống công cộng, vật liệu lát đường ít hấp thụ nhiệt và các tuyến phố đi bộ có bóng mát nhằm hạ nhiệt đô thị và bảo vệ người dân trong những đợt nắng nóng kéo dài.

Song song với đó, điều hòa không khí cần được tích hợp vào chiến lược chuyển đổi năng lượng thông qua việc sử dụng thiết bị hiệu suất cao, môi chất lạnh có chỉ số làm nóng toàn cầu thấp, hệ thống làm mát tập trung và nguồn điện sạch để hạn chế phát thải.

Dù vẫn có ý kiến cho rằng châu Âu chưa cần đầu tư lớn vì nắng nóng chỉ kéo dài vài tuần mỗi năm, các chuyên gia khí hậu nhận định quan điểm này không còn phù hợp. Những đợt nắng nóng đang xuất hiện thường xuyên hơn, kéo dài hơn và kết hợp với hiệu ứng đảo nhiệt đô thị, khiến đây trở thành thách thức lâu dài đối với quy hoạch và quản lý đô thị.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa các thành phố ôn đới phải phụ thuộc vào điều hòa như nhiều đô thị nhiệt đới. Mục tiêu là sử dụng điều hòa đúng nơi, đúng đối tượng và đúng nhu cầu, đồng thời phát huy tối đa các giải pháp làm mát thụ động và quy hoạch đô thị thông minh.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng, kinh nghiệm của Singapore cho thấy khả năng chống chịu với nắng nóng không được quyết định bởi số lượng máy điều hòa, mà bởi sự kết hợp hiệu quả giữa công nghệ, quy hoạch, chính sách xã hội và quản trị đô thị. Đây có thể là hướng đi bền vững để các thành phố châu Âu thích ứng với một tương lai nóng lên.

Châu Anh