Thực hiện Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị: Bài 3: Từ giám sát đến hoàn thiện pháp luật
Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị xác định xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật phải gắn kết chặt chẽ, coi thực tiễn là thước đo chất lượng chính sách. Trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang bước vào giai đoạn hoàn thiện, hoạt động giám sát của HĐND, nhất là giám sát văn bản quy phạm pháp luật không chỉ góp phần phát hiện những bất cập trong thực thi mà còn trở thành kênh quan trọng kiến nghị sửa đổi, bổ sung chính sách, tháo gỡ những "điểm nghẽn" thể chế từ cơ sở.
"Kênh lọc" những khoảng trống thể chế
Sau hơn một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã cơ bản tạo hành lang pháp lý để bộ máy mới đi vào hoạt động. Tuy nhiên, tốc độ luật hóa các quy định chuyên ngành vẫn chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Theo kết quả rà soát đến tháng 5.2026, toàn hệ thống còn khoảng 550 văn bản quy phạm pháp luật cần tiếp tục sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới. Đáng chú ý, có 129 văn bản liên quan trực tiếp đến việc vận hành mô hình chính quyền địa phương cần được hoàn thiện trước ngày 1.3.2027. Trong đó, 21 văn bản phải khẩn trương sửa đổi để xử lý ngay những bất cập về chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của các cấp chính quyền.
Những con số này cho thấy yêu cầu hoàn thiện thể chế không chỉ đặt lên vai các cơ quan xây dựng pháp luật ở Trung ương mà còn cần sự tham gia tích cực của cơ quan dân cử ở địa phương thông qua hoạt động giám sát. Thực hiện Kết luận số 09-KL/TW, HĐND nhiều địa phương đã tăng cường giám sát việc ban hành, thi hành và rà soát văn bản quy phạm pháp luật. Qua đó, kịp thời phát hiện những quy định chồng chéo, thiếu thống nhất hoặc không còn phù hợp với thực tiễn.
Điểm đáng chú ý là giám sát văn bản quy phạm pháp luật hiện nay không còn dừng ở việc xem xét tính hợp hiến, hợp pháp hay tính thống nhất của văn bản mà đã đi sâu đánh giá hiệu quả thực thi. Bởi chỉ khi được "kiểm nghiệm" trong đời sống, những khoảng trống của chính sách mới bộc lộ rõ. Đây cũng là kênh phản hồi quan trọng để các bộ, ngành, cơ quan có thẩm quyền tiếp tục sửa đổi, hoàn thiện hệ thống pháp luật theo đúng yêu cầu mà Kết luận số 09-KL/TW đặt ra là "lấy thực tiễn làm cơ sở để hoàn thiện pháp luật".
"Phép thử" hiệu quả chính sách khi đi vào cuộc sống
Nếu giám sát văn bản quy phạm pháp luật giúp nhận diện những bất cập ngay trong quy định thì các cuộc giám sát chuyên đề, giám sát việc giải quyết kiến nghị cử tri và giám sát thông qua thảo luận, chất vấn, giải trình lại là "phép thử" đối với hiệu quả của chính sách khi đi vào cuộc sống.
Qua giám sát việc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất lần đầu sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Phó Trưởng ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Ea Krêl (Gia Lai) Trương Công Nam cho biết: nhiều hồ sơ của người dân đã hoàn thiện nhưng vẫn chưa thể giải quyết do vướng mắc về nguồn gốc sử dụng đất, hồ sơ địa chính lịch sử thiếu thống nhất hoặc phải xin ý kiến nhiều cơ quan chuyên môn. Theo ông Nam, qua giám sát có thể thấy nhiều hồ sơ tồn đọng do quy định pháp luật giữa các thời kỳ còn thiếu sự đồng bộ. Nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ hồ sơ giải quyết đúng hạn sẽ khó nhận diện đúng bản chất của vấn đề.
Một nội dung khác được HĐND nhiều địa phương phát hiện qua giám sát là những bất cập trong quản lý đầu tư công sau khi thực hiện phân cấp, phân quyền. Đại biểu Trần Kim Dũng, HĐND xã Hà Linh (Hà Tĩnh) cho rằng, việc giao Văn phòng HĐND và UBND làm đại diện chủ đầu tư đối với nhiều công trình đã bộc lộ hạn chế về nhân lực và chuyên môn. Từ thực tiễn giám sát, ông kiến nghị nghiên cứu cơ chế thành lập Ban Quản lý dự án cấp xã tại những địa phương đủ điều kiện nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý đầu tư xây dựng trong giai đoạn mới.
Không chỉ trong lĩnh vực đất đai hay đầu tư công, nhiều cuộc giám sát cũng cho thấy khoảng cách giữa chính sách và điều kiện thực tế ở cơ sở; ông Lê Văn Cương, cử tri xã Môn Sơn (Nghệ An) cho biết, mặc dù dịch vụ công trực tuyến và định danh điện tử đang được triển khai rộng rãi nhưng tại nhiều xã miền núi, người dân lớn tuổi vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ, trong khi hạ tầng số và nguồn nhân lực còn nhiều hạn chế. Theo ông, chuyển đổi số là xu thế tất yếu nhưng việc triển khai cần phù hợp với điều kiện từng địa bàn để người dân không bị bỏ lại phía sau.
Từ những cuộc giám sát như vậy, HĐND không chỉ kiến nghị UBND và các cơ quan liên quan khắc phục những hạn chế trong tổ chức thực hiện mà còn tổng hợp, phản ánh những bất cập của cơ chế, chính sách để kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật. Đây cũng chính là giá trị cốt lõi của hoạt động giám sát trong giai đoạn hiện nay: không chỉ phát hiện sai sót trong thực thi mà còn góp phần hoàn thiện thể chế, nâng cao chất lượng xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật theo tinh thần Kết luận số 09-KL/TW. Khi tiếng nói từ thực tiễn được chuyển hóa thành các kiến nghị lập pháp và hoàn thiện chính sách, hoạt động giám sát của HĐND thực sự trở thành cầu nối giữa cuộc sống với quá trình xây dựng pháp luật, giúp các quy định ban hành ngày càng sát thực tiễn, khả thi và phục vụ người dân tốt hơn.