Xung đột Trung Đông diễn biến phức tạp và nghịch lý kinh tế thế giới

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) vừa công bố đánh giá tương đối lạc quan về triển vọng kinh tế toàn cầu, cho rằng thế giới đã vượt qua những cú sốc ban đầu từ cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran tốt hơn nhiều so với dự báo trước đó.

Tuy nhiên, sự đối lập giữa những tín hiệu tích cực từ kinh tế và những diễn biến khó lường trên thực địa khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tiếp tục các hoạt động quân sự nhằm vào Iran phản ánh một trạng thái đặc biệt của thế giới hiện nay. Trong nhiều tháng qua, các chính phủ, doanh nghiệp và người dân đã phải thích nghi với một cuộc khủng hoảng mà ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình ngày càng trở nên mờ nhạt.

Một cuộc chiến với nhiều trạng thái

Các nhà phân tích ví tình hình hiện nay với khái niệm “chồng lấn lượng tử” (superposition) trong vật lý học. Trong thí nghiệm tưởng tượng nổi tiếng của nhà vật lý Erwin Schrödinger, con mèo trong chiếc hộp được cho là vừa sống vừa chết cho đến khi có người quan sát. Theo cách nhìn tương tự, địa chính trị hiện nay cũng đang xuất hiện những trạng thái dường như trái ngược nhưng cùng tồn tại.

Eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu giao dịch trên thế giới có thời điểm được tuyên bố vẫn mở cửa, nhưng đồng thời cũng có lúc bị Iran tuyên bố đóng hoàn toàn.

Các lệnh ngừng bắn được công bố nhưng vẫn đi kèm những đợt tấn công quân sự rải rác. Tổng thống Donald Trump nhiều lần khẳng định Mỹ đã giành thắng lợi quyết định trong cuộc chiến, song đồng thời vẫn tiếp tục các cuộc đàm phán nhằm tìm kiếm một giải pháp ngoại giao với Tehran. Iran cũng phát đi những tín hiệu khó đoán tương tự: vừa tham gia các cuộc tiếp xúc ngoại giao, vừa tiếp tục duy trì lập trường cứng rắn trong nhiều vấn đề then chốt.

Trong bối cảnh đó, nền kinh tế toàn cầu đang vận hành giữa hai thực tế song song: một bên là nguy cơ bất ổn kéo dài, bên kia là khả năng thích ứng đáng ngạc nhiên của thị trường.

IMF: thế giới chống chịu tốt hơn dự kiến

Theo báo cáo mới nhất của IMF, triển vọng kinh tế toàn cầu hiện khả quan hơn so với những dự báo được đưa ra hồi tháng 4. Khi đó, tổ chức này từng cảnh báo rằng cuộc chiến có thể đẩy kinh tế thế giới tiến gần tới suy thoái nếu nguồn cung năng lượng bị gián đoạn kéo dài. Tuy nhiên, sau nhiều tháng biến động, kịch bản tồi tệ nhất đã chưa xảy ra.

IMF hiện dự báo tăng trưởng GDP toàn cầu năm 2026 đạt khoảng 3%. Con số này thấp hơn mức dự báo 3,3% được đưa ra trước khi chiến sự bùng phát nhưng không giảm quá sâu so với dự báo hồi tháng 4.

Trong khi đó, lạm phát toàn cầu được dự báo ở mức 4,7%, chủ yếu do giá dầu và khí đốt tăng lên sau các biến động tại Trung Đông. Đối với nhiều nền kinh tế, đây là kết quả tích cực hơn những gì các nhà hoạch định chính sách từng lo ngại.

Châu Âu và châu Á vượt qua cú sốc năng lượng

Một trong những bất ngờ lớn nhất là khả năng chống chịu của các nền kinh tế phụ thuộc mạnh vào năng lượng nhập khẩu từ Trung Đông. Thông thường, bất kỳ sự gián đoạn nào tại eo biển Hormuz đều có thể kéo theo các cú sốc nghiêm trọng đối với châu Âu và nhiều nền kinh tế châu Á. Tuy nhiên, theo IMF, hai yếu tố đã giúp hạn chế tác động tiêu cực.

Thứ nhất, nhiều quốc gia đã sử dụng lượng dự trữ dầu và khí đốt được tích lũy trong những năm gần đây để bù đắp thiếu hụt nguồn cung. Điều này giúp ngăn chặn tình trạng khan hiếm năng lượng ngay cả khi giá cả tăng mạnh.

Thứ hai, sự bùng nổ của lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) tiếp tục tạo động lực tăng trưởng cho nhiều nền kinh tế sản xuất công nghệ. Nhu cầu toàn cầu đối với chip bán dẫn, máy chủ, trung tâm dữ liệu và các thiết bị phục vụ AI đã thúc đẩy hoạt động xuất khẩu của những quốc gia như Trung Quốc và Hàn Quốc tăng nhanh hơn dự kiến.

Nhờ đó, tác động tiêu cực từ giá năng lượng cao phần nào được bù đắp bởi tăng trưởng trong lĩnh vực công nghệ.

Những rủi ro đang dần tích tụ

Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc các nguy cơ đã biến mất. Nếu tình trạng căng thẳng kéo dài thêm nhiều tháng, nền kinh tế toàn cầu có thể phải đối mặt với những thách thức lớn hơn.

Một trong những vấn đề đáng lo ngại nhất là lượng khí đốt dự trữ tại châu Âu đang ở mức thấp hơn thông thường. Trong giai đoạn đầu của cuộc khủng hoảng, các kho dự trữ này đóng vai trò như “tấm đệm” giúp giảm áp lực giá cả. Nhưng khi mùa đông tới gần, nhu cầu bổ sung nguồn dự trữ sẽ tăng mạnh. Điều đó có thể khiến giá khí đốt leo thang trở lại và làm gia tăng áp lực lạm phát trên toàn khu vực.

Theo phân tích của các chuyên gia, nền kinh tế thế giới có thể bước vào trạng thái mà tăng trưởng chung vẫn được duy trì nhưng những tác động tiêu cực lại tập trung ở một số khu vực dễ tổn thương. Nói cách khác, nền kinh tế toàn cầu có thể vừa “ổn định” vừa “bất ổn” cùng lúc. Đó là kết quả trung bình của hai thực tế hoàn toàn trái ngược nhau, trong khi hầu hết các quốc gia chỉ trải nghiệm một trong hai trạng thái.

Những nền kinh tế hưởng lợi từ làn sóng AI có thể gần như không phải chịu tác động của chiến tranh khi doanh số thiết bị tăng, thị trường chứng khoán đi lên và năng suất lao động cải thiện, từ đó củng cố niềm tin của doanh nghiệp cũng như người tiêu dùng.

Ngược lại, các nền kinh tế nghèo, không tham gia chuỗi cung ứng công nghệ và phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu sẽ khó tránh khỏi tác động tiêu cực. Nếu nguồn cung dầu khí tiếp tục khan hiếm và các kho dự trữ cạn dần, những nước này có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng do không đủ khả năng cạnh tranh mua nguồn cung còn lại.

Lạm phát và lãi suất có thể trở thành vòng xoáy mới

Một hệ quả khác của chiến tranh là áp lực lạm phát gia tăng. Lịch sử cho thấy các cuộc xung đột thường khiến giá năng lượng, nguyên liệu và chi tiêu công tăng lên. Điều này dẫn đến áp lực giá cả cao hơn và buộc các ngân hàng trung ương phải phản ứng bằng chính sách tiền tệ thắt chặt.

Tại Mỹ, Cục Dự trữ Liên bang (Fed) đã giữ nguyên lãi suất trong năm nay thay vì bắt đầu chu kỳ cắt giảm như thị trường từng kỳ vọng. Nếu nguy cơ lạm phát tiếp tục tăng, Fed có thể phải nâng lãi suất trong những tháng cuối năm.

Khi lãi suất tại các nền kinh tế lớn tăng lên, dòng vốn đầu tư thường chảy về các thị trường phát triển có mức sinh lời cao hơn và ít rủi ro hơn. Điều này có thể gây áp lực đối với các nền kinh tế mới nổi như Ai Cập, Pakistan và nhiều quốc gia đang phát triển khác.

Tương lai vẫn khó đoán định

Theo các chuyên gia, triển vọng kinh tế tích cực mà IMF đưa ra có thể nhanh chóng thay đổi nếu tình hình địa chính trị tiếp tục xấu đi. Biên bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran được ký kết tháng trước nhằm giảm căng thẳng hiện được cho là đã đổ vỡ. Các lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ của Iran, từng được tạm thời nới lỏng, nay đã được tái áp đặt.

IMF cảnh báo rằng việc leo thang căng thẳng địa chính trị sẽ gây tổn hại cho tăng trưởng kinh tế và làm trầm trọng thêm áp lực lạm phát. Tổ chức này cũng lưu ý nguy cơ xuất hiện các xung đột thương mại mới, cùng với khả năng gia tăng bất ổn xã hội và bất ổn chính trị trong nước tại nhiều quốc gia.

Tuy nhiên, cũng giống như những nghịch lý đã xuất hiện trong suốt cuộc khủng hoảng, tương lai của cuộc xung đột vẫn chưa thể được xác định rõ ràng. Ngay sau khi Mỹ tiến hành đợt không kích mới nhất, Tổng thống Donald Trump lại cho biết Iran đang muốn quay trở lại bàn đàm phán: “Họ vừa gọi điện cách đây không lâu. Họ rất muốn đạt được một thỏa thuận”, ông Trump nói với các phóng viên.

Cho đến khi các tuyên bố cứng rắn và những tín hiệu ngoại giao tiếp tục đan xen, nền kinh tế toàn cầu vẫn sẽ phải vận hành trong trạng thái đặc biệt: vừa thích nghi với chiến tranh, vừa hy vọng vào hòa bình.

Hồng Nhung