Gia Lai: Tập trung nguồn lực đầu tư hạ tầng thủy lợi, nước sạch nông thôn
Sau khi sắp xếp địa giới hành chính, tỉnh Gia Lai hiện có hệ thống thủy lợi phát triển không đồng đều. UBND tỉnh đã xây dựng kế hoạch hành động về phát triển thủy lợi và nước sạch nông thôn giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035, với mục tiêu tạo bước chuyển căn bản về hạ tầng cấp nước.
Khu vực phía Đông tỉnh có 164 hồ chứa và hơn 6.000 km kênh mương, năng lực tưới trên 110 nghìn ha đất gieo trồng. Tỷ lệ diện tích cây hằng năm được tưới đạt khoảng 92,1%, tưới bằng công trình kiên cố đạt khoảng 85%.
Nhiều công trình thủy lợi phía Đông đã xuống cấp. Trong 63 hồ chứa do Công ty TNHH Khai thác công trình thủy lợi Bình Định quản lý, có 9 hồ cần sửa chữa khẩn cấp.
Trong khi đó, khu vực phía Tây tỉnh có 353 công trình thủy lợi với năng lực thiết kế tưới khoảng 75.911 ha nhưng diện tích tưới thực tế chỉ đạt khoảng 53.138 ha. Tỷ lệ tưới chủ động trên tổng diện tích đất sản xuất nông nghiệp mới đạt khoảng 8,9%, phần lớn diện tích còn phụ thuộc vào nước mưa và nguồn nước ngầm.
Mùa mưa 2026 ở phía Tây đã trở lại, nỗi lo mất an toàn trong mùa mưa bão cũng tăng lên từng ngày. Nhiều hồ chứa như Tân Sơn, Ia Mlah, Biển Hồ B, Ia Dréh, Ia Ring, Ia Năng bị bồi lấp, làm suy giảm khả năng tích nước và ảnh hưởng đến vận hành trong mùa mưa lũ.
Áp lực về nguồn nước ngày càng lớn. Theo số liệu quan trắc tại 65 trạm trong 5 năm qua, mực nước dưới đất ở nhiều nơi sụt giảm liên tục. Trong khi nhu cầu nước tưới mùa khô cho diện tích chưa có công trình thủy lợi là hơn 3.600 triệu m3 thì khả năng khai thác an toàn nguồn nước ngầm chỉ khoảng 400 triệu m3.
Trước những thách thức đặt ra, UBND tỉnh Gia Lai đã xây dựng kế hoạch hành động về phát triển thủy lợi và nước sạch nông thôn giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2035, với mục tiêu tạo bước chuyển căn bản về hạ tầng cấp nước.
Theo kế hoạch, đến năm 2030, diện tích canh tác được tưới chủ động toàn tỉnh sẽ tăng từ khoảng 163 nghìn ha lên gần 222 nghìn ha, tức tăng thêm khoảng 59.000 ha. Riêng khu vực phía Tây tỉnh dự kiến tăng gần gấp đôi, từ khoảng 53.000 ha lên hơn 94.000 ha.
Đến năm 2035, nếu hệ thống hạ tầng được đầu tư đồng bộ theo 6 tiểu vùng nguồn nước trọng điểm của phía Tây tỉnh, diện tích tưới chủ động tại khu vực này có thể đạt khoảng 185 nghìn ha, nâng tỷ lệ tưới từ chưa đầy 9% hiện nay lên hơn 31%.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó, nhiều dự án trọng điểm sẽ được triển khai. Tại vùng Ayun Pa, nơi vừa ngập lụt vào mùa mưa vừa khát nước mùa khô, sẽ khai thác tối đa hiệu quả hồ Ayun Hạ bằng cách xây dựng hệ thống trạm bơm thượng nguồn và hạ du (trạm bơm Ia Sol), mở rộng thêm 12.700 ha diện tích tưới; cùng xây mới 17 công trình, tập trung vào các hồ chứa quy mô lớn, mang tính liên vùng như Đăk Pi Hao, Đăk Pờ Tó và Ia Thul.
Ở vùng Nam Bắc An Khê - khu vực dự báo thiếu hụt nước nghiêm trọng nhất với gần 818 triệu m3 nước vào năm 2030, tỉnh định hướng tận dụng nguồn nước xả từ thủy điện Ka Nak kết hợp đầu tư các công trình thủy lợi Kbang, An Khê và hồ Djang.
Với vùng Ia Mơr, Ia Lốp đang khai thác nước ngầm quá mức, việc hoàn thiện hệ thống kênh dẫn hồ Ia Mơr được xác định là giải pháp quan trọng để bổ sung nguồn nước tưới.
Do đó, giai đoạn 2026-2030 tỉnh sẽ ưu tiên hoàn thiện hệ thống kênh mương, kiên cố hóa hơn 800 km kênh nội đồng và mở rộng các mô hình tưới tiết kiệm trên ít nhất 30.000 ha cà phê, hồ tiêu.
Tổng nhu cầu vốn để thực hiện kế hoạch phát triển thủy lợi và nước sạch nông thôn giai đoạn 2026 - 2030 là hơn 18.000 tỷ đồng.
Trong đó, 14 dự án trọng điểm cần Trung ương hỗ trợ gần 14.500 tỷ đồng. Đồng thời, tỉnh sẽ đẩy mạnh xã hội hóa, huy động DN, HTX và người dân tham gia đầu tư các công trình tưới tiết kiệm và cấp nước nông thôn. Đây là giải pháp quan trọng để từng bước giải quyết bài toán thiếu nước sản xuất, nước sinh hoạt và tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp bền vững trong giai đoạn mới.
Cùng với thủy lợi, bài toán nước sạch nông thôn cũng được đặt ra cấp thiết. Hiện toàn tỉnh có gần 568 nghìn hộ dân nông thôn nhưng chỉ khoảng 38,6% số hộ được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn; đối với hộ nghèo, tỷ lệ này chỉ hơn 12%. Trong số 428 công trình cấp nước tập trung, có tới 125 công trình đã ngừng hoạt động do xuống cấp hoặc thiếu đơn vị quản lý.
Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2030 nâng tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn lên 67,5%, tương đương hơn 336 nghìn hộ; đến năm 2035 đạt 73%. Nhiều dự án sẽ được ưu tiên đầu tư như nhà máy nước xã Ia Le; nâng công suất các cụm nhà máy Phú Thiện, Ia Pa, Krông Pa; đồng thời từng bước chuyển sang mô hình quản lý tập trung bởi các đơn vị có năng lực.