Chọn ngành năm 2026: Đừng chạy theo đám đông, hãy trả lời 5 câu hỏi này

Theo các chuyên gia giáo dục và tuyển sinh thế giới, thay vì chỉ nhìn vào điểm chuẩn, mức lương hay xu hướng đám đông, các em nên tự trả lời 5 câu hỏi dưới đây trước khi đặt bút đăng ký nguyện vọng:

1. Mình thực sự phù hợp với ngành này hay đang chạy theo “ngành hot”?

Theo báo cáo The State of Global Teenage Career Preparation 2025 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nhiều học sinh trên thế giới vẫn đưa ra lựa chọn nghề nghiệp dựa trên nhận thức hạn chế về bản thân và thị trường lao động.

Những năm gần đây, các ngành liên quan đến AI, khoa học dữ liệu, công nghệ thông tin, tài chính, kinh doanh… thu hút sự quan tâm lớn vì gắn với nhu cầu nhân lực của nền kinh tế số. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa đây là lựa chọn phù hợp với tất cả các em.

Một học sinh giỏi toán nhưng không thích làm việc với máy tính có thể sẽ gặp khó khăn khi theo đuổi ngành AI. Ngược lại, một người có khả năng giao tiếp, có tư duy sáng tạo có thể phát triển tốt ở những lĩnh vực như giáo dục, truyền thông, quản trị, tâm lý, y tế… khi kết hợp thêm công cụ AI.

Vì vậy, trước khi đăng ký nguyện vọng, các em cần tự đánh giá để tìm câu trả lời: Mình thích lĩnh vực nào? Mình có điểm mạnh ở những kỹ năng nào? Mình có sẵn sàng dành 4 năm hoặc lâu hơn để học và phát triển trong lĩnh vực đó?

2. Ngành này sẽ thay đổi như thế nào khi AI phát triển?

AI không chỉ tạo ra những nghề mới mà còn thay đổi cách làm việc trong hầu hết ngành nghề. Theo Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), nhiều công việc trong tương lai sẽ không biến mất hoàn toàn mà thay đổi theo hướng con người làm việc cùng máy móc. Những kỹ năng như tư duy phân tích, sáng tạo, khả năng sử dụng công nghệ, học tập suốt đời ngày càng quan trọng.

Vì vậy, khi chọn ngành, các em cần hỏi thêm: Công việc trong ngành này có thể bị AI thay thế một phần không? Con người trong ngành này làm được gì mà máy móc khó làm được?

Ví dụ, ngành luật không biến mất vì AI có thể hỗ trợ tra cứu văn bản; nhưng luật sư biết sử dụng AI để phân tích dữ liệu, tư vấn pháp lý nhanh hơn sẽ có lợi thế hơn. Ngành báo chí không mất đi vì AI có thể viết tin đơn giản; nhưng nhà báo biết khai thác dữ liệu, kiểm chứng thông tin và kể chuyện vẫn giữ vai trò quan trọng. Theo các chuyên gia, trong thời đại AI, lựa chọn tốt là ngành cho phép con người làm việc hiệu quả hơn cùng AI.

3. Mình đang chọn ngành hay chọn vì tên trường?

Tâm lý chọn trường nổi tiếng thay vì chọn ngành phù hợp vẫn rất phổ biến.

Một trường đại học có thương hiệu có thể mang lại nhiều lợi thế về môi trường học tập, mạng lưới quan hệ và cơ hội việc làm. Tuy nhiên, trong thị trường lao động hiện nay, nội dung đào tạo và kỹ năng các em có thể tích lũy được ngày càng quan trọng.

Hai sinh viên cùng tốt nghiệp một ngành nhưng có thể có cơ hội rất khác nhau nếu một người chỉ học kiến thức trên lớp, còn người kia tích cực thực tập, học công nghệ mới, tham gia dự án thực tế.

Khi xem xét một ngành học, các em nên tìm hiểu: Chương trình đào tạo của ngành có cập nhật theo xu hướng mới không? Sinh viên có được tiếp xúc với doanh nghiệp không? Cơ hội thực tập, nghiên cứu, trao đổi quốc tế ở trường như thế nào?

4. Mình chọn ngành vì bản thân hay vì áp lực từ bên ngoài?

Ở nhiều quốc gia, các nghiên cứu giáo dục cho thấy gia đình và môi trường xung quanh có ảnh hưởng lớn đến quyết định nghề nghiệp của học sinh. OECD cho rằng điều kiện kinh tế - xã hội của gia đình vẫn là một trong những yếu tố tác động mạnh đến lựa chọn học tập và nghề nghiệp của thanh thiếu niên.

Trong thực tế, không ít em đăng ký ngành vì bạn bè cùng chọn; cha mẹ mong muốn; nghĩ rằng ngành đó có địa vị xã hội cao; lo sợ bị đánh giá nếu chọn ngành khác…

Sự tham khảo từ gia đình, thầy cô và bạn bè là cần thiết, nhưng quyết định cuối cùng cần dựa trên sự hiểu biết và nguyện vọng của chính các em.

5. Mình đã tìm hiểu đủ trước khi bấm nút đăng ký chưa?

Cuối cùng, trước khi đăng ký nguyện vọng, các em nên dành thời gian:

- Đọc kỹ đề án tuyển sinh của trường.

- Xem chương trình đào tạo thực tế của ngành.

- Tìm hiểu công việc của những người đang làm trong lĩnh vực đó.

- Tham khảo dữ liệu về nhu cầu nhân lực.

- Đánh giá lại sở thích, điểm mạnh và mục tiêu cá nhân.

Một ngành học có thể có nhu cầu tuyển dụng cao hôm nay nhưng thay đổi nhanh trong 5-10 năm tới. Ngược lại, những ngành tưởng như truyền thống vẫn có thể mở ra nhiều cơ hội nếu các em biết kết hợp kiến thức chuyên môn với công nghệ mới. Hãy chọn một lĩnh vực mà các em thấy có khả năng phát triển, sau đó không ngừng bổ sung những kỹ năng mới để thích nghi với sự thay đổi trong tương lai.

Hồng Nhung