Để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD: Cần một mô hình tăng trưởng mới

Doanh nghiệp mong muốn được tham gia ngay từ đầu vào quá trình xây dựng chính sách

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, có nhiều khó khăn, thách thức và biến động khó lường cùng với sự thay đổi nhanh chóng của thị trường, yêu cầu về chất lượng, tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số, phát triển bền vững và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu đang đặt ra cả cơ hội lẫn thách thức không nhỏ đối với ngành nông nghiệp Việt Nam. Điều này đòi hỏi cần có những giải pháp đồng bộ, mang tính chiến lược và sự chung tay của Nhà nước, các cơ quan chức năng, doanh nghiệp, các nhà khoa học, các hiệp hội ngành hàng và người sản xuất. Đây cũng chính là con đường để nông, lâm, thủy sản Việt Nam phát triển bền vững trong dài hạn, cải thiện đời sống nhân dân và góp phần quan trọng vào tăng trưởng hai con số.

Tại tọa đàm: "Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?" do Cục Thông tin và Truyền thông Chính phủ tổ chức sáng 9/7, các chuyên gia, đại diện hiệp hội đều cho rằng đây là một mục tiêu thách thức và có thể đạt được nếu có những giải pháp đột phá. Muốn đột phá, trước hết phải thay đổi tư duy, chuyển sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp, nâng giá trị và liên kết chuỗi giá trị. Không chỉ bán sản phẩm mà phải bán chất lượng, thương hiệu, bán sự tin cậy. Điều đó, nông dân, ngư dân không tự làm được, mà phải là một chuỗi của cả nền kinh tế.

Theo Chủ tịch Hiệp hội rau quả Việt Nam (Vinafruit) Nguyễn Thanh Bình, việc đặt mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD vào năm 2027 là một kỳ vọng khá lớn. Hiện ngành rau, quả cũng như các ngành nông, lâm, thủy sản đang gặp một khăn, số khó “điểm nghẽn”. Việc kiểm dịch, kiểm nghiệm hàng nông sản xuất khẩu vẫn còn những tồn tại. Tuy nhiên, với tiềm năng, năng lực sản xuất và các thị trường xuất khẩu hiện nay, nếu chúng ta cố gắng sẽ có thể đạt được.

Ở góc độ doanh nghiệp, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) Nguyễn Hoài Nam nhìn nhận áp lực là rất lớn. Theo tính toán, để đạt mục tiêu 100 tỷ USD vào năm 2027, tốc độ tăng trưởng của toàn ngành phải đạt khoảng 30%, cao hơn rất nhiều so với mức tăng trưởng hiện nay. Do đó, muốn đạt mục tiêu này phải có một mô hình tăng trưởng mới với những giải pháp hoàn toàn khác biệt. Chính phủ và các bộ, ngành thiết kế những giải pháp đủ mạnh cho giai đoạn phát triển mới.

Còn theo chuyên gia kinh tế, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển Nông nghiệp, nông thôn Đặng Kim Sơn, hơn 10 năm trước, xuất khẩu nông sản đạt 100 tỷ USD từng được coi là một "ước mơ". Tuy nhiên, với tốc độ phát triển mạnh mẽ trong nhiều năm qua, nông nghiệp đã trở thành một trong những điểm sáng của nền kinh tế. Dù vậy, những hạn chế cố hữu như sản xuất nhỏ lẻ, manh mún cùng các rào cản kỹ thuật ngày càng cao từ thị trường quốc tế đang khiến đà tăng trưởng chậm lại.

Chuyển từ tăng sản lượng sang tăng giá trị

Theo thống kê của ngành Hải quan, từ năm 2021 đến nay, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản tăng bình quân khoảng 10-12%/năm. Trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch đạt khoảng 35,88 tỷ USD. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng đã chậm lại, chỉ tăng khoảng 6% so với cùng kỳ năm 2025. Phó Cục trưởng Cục Hải quan (Bộ Tài chính) Âu Anh Tuấn cho biết, đánh giá của cơ quan Hải quan, thời gian tới, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam dự báo vẫn tăng trưởng, nhưng tốc độ sẽ chậm lại do chịu tác động của nhiều yếu tố. Đặc biệt là các yếu tố bên ngoài như tăng trưởng toàn cầu chậm, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, biến động tỷ giá và chi phí logistics. Đây là những yếu tố ảnh hưởng khá lớn đến ngành xuất khẩu nông, lâm, thủy sản.

Bên cạnh đó, các rào cản từ thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe hơn, nhất là về tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và giảm phát thải. Điều này thể hiện rõ tại các thị trường xuất khẩu lớn như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và một số thị trường khác.

Đối với mục tiêu đạt kim ngạch 100 tỷ USD vào năm 2027, theo đánh giá của cơ quan Hải quan, đây là thách thức rất lớn. Nếu năm nay dự kiến đạt khoảng 75 tỷ USD, thì sang năm đạt 100 tỷ USD, kim ngạch xuất khẩu phải tăng trên 15%. Đây là mục tiêu không dễ trong bối cảnh thị trường khó khăn hơn và cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Tuy nhiên, với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, ngay từ đầu năm 2026, nhiều giải pháp đã được triển khai như cắt giảm thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh, đẩy mạnh chuyển đổi số. Những giải pháp này sẽ hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu nói chung, cũng như xuất khẩu nông, lâm, thủy sản nói riêng.

Chuyên gia khoa học công nghệ về truy xuất nguồn gốc nông thủy sản Tô Nguyễn Thành cũng nhận định, việc đưa công nghệ vào từng hoạt động sản xuất của doanh nghiệp, cũng như trong công tác điều hành vĩ mô, sẽ tạo điều kiện thúc đẩy chuyển đổi sản xuất. Đây có thể là một tiền đề quan trọng để từng bước đáp ứng mục tiêu đặt ra.

Cho rằng mục tiêu này tuy thách thức, nhưng cũng là mục tiêu để phấn đấu, ông Tô Nguyễn Thành cho rằng, để đạt được cần có sự phối hợp của các bộ, ngành, đặc biệt là sự chủ động từ phía doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải cùng với Chính phủ thúc đẩy mục tiêu này. Khi các bộ, ngành và cộng đồng doanh nghiệp cùng vào cuộc, mục tiêu đó mới có khả năng đạt được.

Đồng tình với các giải pháp các đại biểu đã nêu, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, TS. Nguyễn Sĩ Dũng nhấn mạnh: để tạo ra những bước đột phá, cần thay đổi căn bản tư duy về sản xuất nông nghiệp. Theo ông, với cách thức xuất khẩu các sản phẩm nông, lâm, thủy sản hiện nay, việc đạt được các mục tiêu đề ra sẽ gặp nhiều khó khăn.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng, Việt Nam chỉ có thể nâng cao giá trị xuất khẩu khi chuyển đổi từ mô hình sản xuất nông nghiệp sang mô hình kinh tế nông nghiệp, trong đó chú trọng gia tăng giá trị sản phẩm và xây dựng các chuỗi giá trị liên kết đồng bộ. Khi đó, sản phẩm nông nghiệp không chỉ được bán dưới dạng hàng hóa đơn thuần mà còn cần gắn với thương hiệu, câu chuyện sản phẩm và niềm tin của người tiêu dùng.

Thực tế cho thấy, nhiều mặt hàng nông nghiệp của Việt Nam đang có vị trí dẫn đầu thế giới về sản lượng xuất khẩu nhưng giá trị thu về vẫn còn thấp. Dẫn chứng về sản phẩm táo của Nhật Bản được bán với giá hơn 1 triệu đồng/kg, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, TS. Nguyễn Sĩ Dũng cho rằng, các quốc gia này đã thành công trong việc nâng cao giá trị nông sản nhờ xây dựng thương hiệu và phát triển chuỗi giá trị hiệu quả. Vì vậy, nếu sản phẩm nông sản của Việt Nam nâng cao giá trị, mục tiêu nông sản xuất khẩu đạt 100 tỷ là trong tầm tay. Do đó, Việt Nam cần xây dựng được chuỗi giá trị sản phẩm nông nghiệp, trong đó vai trò của Chính phủ và các Bộ ngành, địa phương là rất quan trọng.

Khánh Duy