Dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi): Quy định phải dễ hiểu, dễ áp dụng
Thực tiễn cho thấy, hòa giải ở cơ sở không phải là một chế định do Nhà nước tạo ra từ đầu, mà vốn đã tồn tại lâu đời trong đời sống xã hội dựa trên tinh thần tự nguyện, tự quản của nhân dân. Do vậy, theo các đại biểu tham dự Tọa đàm lấy ý kiến về dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) do Ủy ban Văn hóa và Xã hội và Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng phối hợp tổ chức, để phát huy tính nhân văn và phục vụ công tác quản lý nhà nước, việc hoàn thiện hành lang pháp lý là vô cùng cần thiết.
Kinh phí cho hòa giải ở cơ sở
Sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong dự thảo Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi) lần này là đề xuất chuyển từ cơ chế nhà nước "hỗ trợ" sang nhà nước "bảo đảm" kinh phí cho công tác hòa giải ở cơ sở. Theo Tờ trình của Chính phủ, sự thay đổi này nhằm khẳng định đây là nhiệm vụ chính trị thường xuyên, liên tục và hoàn toàn phù hợp với Luật Ngân sách nhà nước năm 2025. Tuy nhiên, tại tọa đàm, các đại biểu còn nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề này.
Chủ tịch Hội Luật gia TP. Hải Phòng Nguyễn Thị Mai bày tỏ ủng hộ mạnh mẽ việc nhà nước "bảo đảm" kinh phí cho hoạt động hòa giải ở cơ sở. Bởi thực tế áp dụng Luật vừa qua cho thấy, trong khi một vụ hòa giải đối thoại tại tòa án được chi từ 500 nghìn đồng đến 1,5 triệu đồng, thì một tổ hòa giải ở cơ sở chỉ nhận được tiền hỗ trợ thấp. Từ thực tế đó, đại diện Hội Luật gia TP. Hải Phòng kiến nghị chế độ cho hòa giải viên cần được Chính phủ quy định bảo đảm cụ thể, không nên giao khoán cho địa phương tự hỗ trợ để tránh tình trạng các xã thiếu ngân sách sẽ "lờ đi".
Đánh giá cao việc chuyển sang cơ chế "bảo đảm" kinh phí, song đại diện Liên đoàn Lao động TP. Hải Phòng cũng lưu ý, trong Nghị định hướng dẫn phải quy định thật rạch ròi ngân sách nhà nước bảo đảm cho những hạng mục nào. Cụ thể, cần giới hạn ở việc biên soạn tài liệu, đào tạo bồi dưỡng, khen thưởng, chi thù lao vụ việc và hỗ trợ chi phí cho hòa giải viên khi gặp tai nạn trong lúc làm nhiệm vụ. Cùng với đó, cần cụ thể hóa cơ chế phối hợp với bảo hiểm xã hội để chi trả chế độ tương đương tai nạn lao động cho các hòa giải viên gặp rủi ro y tế khi thực hiện nhiệm vụ ngoài giờ.
Ở góc nhìn khác, một số chuyên gia nhận định, quy định nhà nước "bảo đảm" kinh phí sẽ động viên cho lực lượng hòa giải ở cơ sở, nhưng trên thực tế cũng khó khả thi. Nguyên nhân là do không ai có thể định lượng trước một năm tổ hòa giải ở cơ sở cần bao nhiêu tiền và sẽ phát sinh bao nhiêu vụ việc để Nhà nước lập dự toán kinh phí bảo đảm. Do vậy, các chuyên gia này đề nghị giữ nguyên từ "hỗ trợ" như Luật hiện hành nhưng quy định định mức cho những nội dung cụ thể.
Cùng quan điểm trên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Thị Mai Hoa cũng chỉ ra sự thiếu thống nhất ngay trong dự thảo Luật. Cụ thể, Điều 5 quy định chính sách của Nhà nước là "tạo điều kiện, hỗ trợ", nhưng Điều 6 lại dùng từ "bảo đảm". Nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội cho rằng, nên giữ nguyên cơ chế "hỗ trợ" nhưng cân nhắc mở rộng thêm các mục chi, tránh "lý tưởng hóa" văn bản luật nhưng không thực hiện được trên thực tế.
Nhất trí với tinh thần chuyển sang cơ chế "bảo đảm" để khẳng định định hướng lớn của Đảng về phát triển các thể chế giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, song ĐBQH, Phó Giám đốc Sở Tài chính TP. Hải Phòng Trần Thị Hải Hà cũng nhấn mạnh cần giao Chính phủ quy định chi tiết những nội dung nào được bảo đảm (như tập huấn, phổ biến giáo dục).
Để khắc phục tình trạng thủ tục thanh toán rườm rà hiện nay, đại biểu Trần Thị Hải Hà đề xuất cơ chế "khoán" kinh phí (ví dụ 150.000 đồng/tháng cho văn phòng phẩm, nước uống) để các địa phương dễ áp dụng mà không cần hoàn thiện chứng từ phức tạp.
Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định về cơ chế khen thưởng đối với những hòa giải viên tự nguyện tham gia mà không nhận thù lao vụ việc. Theo đại biểu, sau khi Quốc hội thông qua Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi), việc ban hành các quy định cụ thể về cơ chế cấp kinh phí, thù lao, cũng như để giải quyết vướng mắc có vai trò quan trọng, đòi hỏi phải là những chính sách dễ hiểu và dễ áp dụng.
Minh định phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật
Một nhóm vấn đề lớn khác được đặt ra tại Tọa đàm là việc xác định phạm vi điều chỉnh và vai trò quản lý nhà nước đối với thiết chế hòa giải ở cơ sở.
Từ góc độ bảo vệ quyền lợi người lao động, đại diện Liên đoàn Lao động TP. Hải Phòng đề xuất cần bổ sung cơ chế phối hợp với công đoàn cơ sở (cấp xã, phường hoặc khu công nghiệp). Lý do là tại các khu đô thị lớn, lượng công nhân thuê trọ rất đông, tiềm ẩn nhiều nguy cơ tranh chấp sinh hoạt giữa công nhân với nhau hoặc với chủ trọ, cần sự tham gia của tổ chức công đoàn vào công tác hòa giải cộng đồng.
Tuy nhiên, đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Trương Hồ Hải cho rằng, mâu thuẫn trong doanh nghiệp đã có Bộ luật Lao động và thiết chế riêng (hòa giải viên lao động, trọng tài) điều chỉnh. Việc đưa các quan hệ này vào Luật Hòa giải ở cơ sở sẽ phá vỡ bản chất tự nguyện, tình làng nghĩa xóm của thiết chế cộng đồng này, dẫn đến sự chồng chéo giữa các luật. Theo đại biểu, việc giữ nguyên phạm vi điều chỉnh của Luật hiện hành là phù hợp.
Nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Thị Mai Hoa cũng nhận thấy, việc dự thảo Luật quy định “luật này không áp dụng đối với hoạt động hòa giải đã được văn bản quy phạm pháp luật khác quy định” là chưa phù hợp, dễ gây lúng túng khi áp dụng. Trong thực tế, các mâu thuẫn được hòa giải ở cơ sở phần nhiều về đất đai, hôn nhân gia đình, quan hệ giữa chủ và người lao động chưa ký kết hợp đồng (lao động không chính thức)... đều đã được các bộ luật, luật hiện hành điều chỉnh.
Một số ý kiến cũng cho rằng, trong điều kiện chính trị xã hội hiện tại, không nên mở rộng phạm vi điều chỉnh của Luật. Những quan hệ mới phát sinh như tranh chấp giữa người giúp việc và gia chủ hiện chưa thuộc phạm vi hòa giải nào, có thể được bổ sung vào văn bản dưới luật thay vì can thiệp trực tiếp vào phạm vi điều chỉnh của luật gốc.
Thực tế, khi xem xét, ban hành Luật Hòa giải ở cơ sở hiện hành đã có nhiều ý kiến muốn gom tất cả các loại hình hòa giải (thương mại, lao động, tòa án) vào một đạo luật chung
Một vấn đề cũng được các đại biểu tham dự Tọa đàm đặt ra là, có nên duy trì "tổ hòa giải" hay chỉ thành lập theo từng vụ việc. Theo các đại biểu, nên bắt buộc có đội ngũ hòa giải ở cơ sở thường trực. Bản chất của hòa giải cơ sở không chỉ là dập tắt mâu thuẫn khi nó bùng nổ, mà sâu xa hơn là phòng ngừa xung đột, giữ gìn đoàn kết tình làng nghĩa xóm. Nếu đợi có việc mới đi tìm người hòa giải thì sẽ đánh mất tính kịp thời, mâu thuẫn có thể đã đi quá xa, và những người được mời tạm thời cũng không có trách nhiệm pháp lý hay xã hội ràng buộc để tâm huyết theo đuổi vụ việc hòa giải.
Các ý kiến đa chiều, bám sát hơi thở thực tiễn từ các đại biểu và chuyên gia tham gia Tọa đàm đã mang đến một góc nhìn toàn diện cho dự án Luật Hòa giải ở cơ sở (sửa đổi). Đây sẽ là nguồn tư liệu để Ủy ban Văn hóa và Xã hội, cũng như Bộ Tư pháp tiếp thu, hoàn chỉnh hồ sơ dự án Luật, qua đó xây dựng một đạo luật vừa thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng, vừa thực sự sống động, khả thi khi đi vào đời sống.