Bộ GD-ĐT: Muốn tăng cơ hội trúng tuyển đại học, đừng "đặt cược" vào một ngành

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), chuyển đổi số đang tác động mạnh mẽ tới thị trường lao động, việc chọn ngành, chọn trường không còn đơn thuần là lựa chọn một chương trình đào tạo, mà còn là lựa chọn con đường phát triển nghề nghiệp trong tương lai.

Trao đổi với Báo Đại biểu Nhân dân, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD-ĐT cho rằng, thay vì chạy theo tâm lý đám đông hoặc những ngành nghề đang được xem là "xu hướng", thí sinh cần hiểu rõ năng lực, sở trường của bản thân, chủ động tiếp cận thông tin, mở rộng góc nhìn về các lĩnh vực liên ngành, từ đó đưa ra lựa chọn phù hợp nhất.

Nhóm ngành AI, khoa học dữ liệu, bán dẫn tăng tốc mạnh trên bản đồ tuyển sinh

- Thưa GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, từ dữ liệu tuyển sinh những năm gần đây, ông nhận thấy xu hướng lựa chọn ngành học của thí sinh đang thay đổi như thế nào trước tác động của AI và chuyển đổi số?

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo: Hiện nay, thông tin về trí tuệ nhân tạo (AI), ứng dụng AI và các ngành liên quan xuất hiện rất nhiều, khiến không ít phụ huynh, học sinh cho rằng đây là sự bùng nổ của một ngành công nghệ mới. Tuy nhiên, nếu không có đầy đủ thông tin, người học rất dễ có cách hiểu chưa toàn diện về lĩnh vực này.

Nói về AI, công nghệ thông tin hay các lĩnh vực liên quan đến dữ liệu số có thể nhìn ở hai khía cạnh. Thứ nhất là tham gia kiến tạo, phát triển công nghệ, tức tham gia nghiên cứu, sáng tạo, đóng góp trực tiếp vào các sản phẩm AI và công nghệ mới. Phần thứ hai thường sử dụng nhiều hơn và có ở mọi nơi, đó là ứng dụng AI vào các ngành nghề nhằm nâng cao hiệu quả công việc, năng suất lao động và chất lượng sản phẩm. Như vậy, sự phát triển của AI không chỉ tác động tới ngành công nghệ thông tin mà ảnh hưởng tới tất cả ngành nghề khác nhau, mức độ sử dụng phụ thuộc vào nhận thức và năng lực của mỗi cá nhân, không phải chỉ học ngành AI mới có khả năng ứng dụng công nghệ này.

Liên quan đến xu hướng tuyển sinh, theo số liệu tổng kết tuyển sinh năm 2025, khối ngành quản lý, kinh tế vẫn chiếm tỷ lệ lớn về số lượng thí sinh đăng ký. Đây là nhóm ngành đã và đang phát triển mạnh trong khoảng 10 năm trở lại đây, song bắt đầu có xu hướng chững lại hơn khi ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo, ngành khoa học bán dẫn, ngành khoa học dữ liệu phát triển mạnh hơn. Trong khi đó, nhóm ngành công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và bán dẫn đứng thứ hai về số lượng đăng ký xét tuyển.

Chúng tôi tin rằng, với chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia cùng sự đầu tư bài bản; khi công nghệ và chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực tăng trưởng kinh tế trong thời gian tới thì các chính sách, chủ trương cũng như chương trình đào tạo liên quan đến công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu sẽ tiếp tục được đẩy mạnh.

Tuy nhiên, điều tôi băn khoăn nhiều hơn là vấn đề nguồn tuyển cho các ngành khoa học, công nghệ. Nếu học sinh ở bậc THCS, THPT ít lựa chọn theo đuổi các môn khoa học tự nhiên như Toán học, Vật lý, Sinh học,... sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn tuyển của những chương trình này.

Do đó, ngay từ cấp phổ thông, chúng ta cần cố gắng đưa đến thông tin và định hướng cho học sinh khám phá về STEM, khoa học tự nhiên. Bởi nếu các trường đại học không có nguồn tuyển, không tuyển được những thí sinh giỏi và đam mê lĩnh vực này thì dù chương trình đào tạo được mở rộng cũng khó đáp ứng được nhu cầu nhân lực trong thời gian tới.

- Theo ông, thí sinh cần chuẩn bị những thông tin gì khi đăng ký nguyện vọng xét tuyển, để tránh việc lựa chọn sai ngành trong bối cảnh nghề nghiệp thay đổi nhanh bởi AI hiện nay?

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo: Với khoảng 10 năm kinh nghiệm trong công tác tư vấn tuyển sinh và nắm bắt nguyện vọng của thí sinh, tôi thường chia thí sinh thành 4 nhóm.

Nhóm thứ nhất, chiếm khoảng 25% là những em đã xác định rất rõ ngành học, nghề nghiệp mình yêu thích, thậm chí từ khi học lớp 9, lớp 10. Chẳng hạn, một em đã có ước mơ trở thành bác sĩ thì sẽ có đam mê và quyết tâm rất lớn, dù ai nói gì cũng khó thay đổi lựa chọn của mình. Khoảng 25% tiếp theo là những em đã có sự định hướng từ gia đình.

Nhóm thứ ba, cũng chiếm khoảng 25% là những em yêu thích một ngành nào đó nhưng chưa thực sự hiểu rõ về ngành học. Ví dụ, các em có thể yêu thích ngành tâm lý học, nhưng vẫn băn khoăn liệu mình có học được hay không. Đây chính là nhóm cần được truyền thông, hỗ trợ nhiều hơn. Nếu các em chưa xác định rõ sở trường hoặc còn mơ hồ về một nhóm ngành nào đó, hãy trao đổi với chuyên gia, với các chuyên gia tuyển sinh ở trường đại học, đồng thời sử dụng các phần mềm, ứng dụng chatbot AI để được cung cấp thông tin. AI có thể hỗ trợ định hướng khá tốt, giúp nhận diện năng lực, sở trường và gợi ý những ngành học phù hợp.

Thậm chí, nếu các em yêu thích lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, đây cũng là cơ hội để tự kiểm nghiệm xem việc tương tác với máy tính, với AI có kích thích sự tò mò, hứng thú và mong muốn phát triển lâu dài trong lĩnh vực đó hay không, từ đó cân nhắc lựa chọn các ngành thuộc lĩnh vực công nghệ thông tin hoặc trí tuệ nhân tạo.

Cuối cùng, có khoảng 25% thí sinh chưa xác định rõ định hướng của mình, tức là học đại học cũng được, học cao đẳng cũng được, học nghề cũng được. Đây cũng là nhóm cần được truyền thông, tư vấn nhiều hơn. Chúng ta không nhất thiết phải định hướng tất cả các em vào đại học, mà quan trọng là giúp các em nhận ra đâu là lựa chọn phù hợp nhất với bản thân. Các chương trình trung cấp, cao đẳng hay giáo dục nghề nghiệp đều là những con đường rất tốt để đào tạo và cung cấp nguồn nhân lực cho xã hội.

Đó là những nhóm đối tượng cần được hỗ trợ ở nhiều tầng khác nhau: từ chuyên gia, các cơ sở đào tạo, cho đến các công cụ trí tuệ nhân tạo như chatbot hay ChatGPT. Mục tiêu cuối cùng là giúp thí sinh xác định rõ nguyện vọng phù hợp với bản thân. Như vậy, chúng ta cũng tiết kiệm được rất nhiều người học và cho xã hội khi các em không chọn sai ngành, sai nghề.

Sắp xếp nguyện vọng không nên quá máy móc

- Bên cạnh việc chọn ngành, câu chuyện chọn trường đại học cũng vô cùng quan trọng. Trong kỷ nguyên AI, việc chọn trường không chỉ là chọn nơi học, mà còn là chọn môi trường giúp sinh viên phát triển kỹ năng thích ứng, sáng tạo và đổi mới. Theo ông, thí sinh nên dựa vào những tiêu chí nào để lựa chọn trường đại học phù hợp nhất?

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo: Tôi cho rằng trước hết các em phải xác định được ngành mình yêu thích và cảm thấy phù hợp. Khi đã xác định được điều đó, ví dụ yêu thích ngành trí tuệ nhân tạo thì bước tiếp theo là rà soát xem những trường đại học nào đang đào tạo ngành này để đưa vào danh sách nguyện vọng.

Câu chuyện này cũng gắn với chiến lược sắp xếp nguyện vọng. Trường đại học yêu thích nhất thì nên đặt ở nguyện vọng cao nhất, những trường kế tiếp là trường có mức điểm chuẩn thấp hơn rải từ nguyện vọng 2, nguyện vọng 3 cho đến nguyện vọng cuối cùng. Tuy nhiên, vấn đề mấu chốt vẫn là lựa chọn nhóm ngành nào để theo học.

Học sinh có thể lựa chọn những trường đại học có danh tiếng, có truyền thống, có nhiều kinh nghiệm đào tạo. Nhưng cũng có thể là những trường đại học trẻ, có sức sống mới, sự lan tỏa mới và những thông điệp phát triển mới. Mỗi trường đều có những nét đặc trưng riêng về văn hóa, truyền thống, về môi trường học tập và định hướng đào tạo. Các em cảm thấy phù hợp với môi trường nào thì có thể lựa chọn môi trường đó.

Với những trường đại học có bề dày truyền thống, một trong những lợi thế rất lớn là đội ngũ cựu sinh viên đông đảo. Đây là nguồn lực rất quan trọng, có thể hỗ trợ, kết nối và lan tỏa nhiều giá trị cho người học trong quá trình học tập cũng như sau khi tốt nghiệp.

Trong khi đó, các trường đại học mới lại thường mang đến sức sống mới, tư duy mới, sự đầu tư mới và động lực phát triển mới. Tôi nhìn thấy ở những trường này sự năng động, sáng tạo và tinh thần đổi mới rất mạnh mẽ.

Điều quan trọng là sau khi đã xác định được ngành học phù hợp, các em cần tìm hiểu kỹ về trường, về môi trường đào tạo, từ đó đưa ra quyết tâm cho việc lựa chọn ngành học cũng như ngôi trường mình sẽ theo học.

- Ông có thể đưa ra tư vấn: thí sinh nên xây dựng chiến lược sắp xếp nguyện vọng như thế nào để vừa phù hợp năng lực, vừa có khả năng thích ứng dài hạn trong bối cảnh mới, cũng như tăng tối đa được cơ hội trúng tuyển?

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo: Tôi muốn chia sẻ với các em rằng, khi xây dựng các nhóm nguyện vọng, chúng ta nên mở rộng góc nhìn của mình một chút, không nên quá máy móc.

Ví dụ, nếu yêu thích ngành công nghệ thông tin hoặc trí tuệ nhân tạo, thông thường thí sinh sẽ được khuyên sắp xếp nhóm nguyện vọng thứ nhất vào các trường tốp đầu, những trường “hot”, có mức độ cạnh tranh cao; nhóm thứ hai là các trường ở mức trung bình; nhóm thứ ba là những trường thấp hơn một chút theo điểm chuẩn hàng năm.

Tuy nhiên, chúng ta cũng nên nghĩ rộng hơn. Nếu thực sự có sở trường, năng lực về lĩnh vực này thì không nhất thiết chỉ tập trung vào đúng một ngành mang tên “công nghệ thông tin” hay “trí tuệ nhân tạo”. Ở đây, tôi muốn nói về câu chuyện liên ngành và xuyên ngành. Hiện nay có rất nhiều ngành học gắn kết chặt chẽ với công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo như khoa học dữ liệu, khoa học máy tính, kỹ thuật không gian, giám sát hàng không... Vì vậy, các em không nên quá kỳ vọng rằng nhất thiết phải học đúng ngành mình nghĩ đến ban đầu. Đôi khi, những ngành gần lại phù hợp hơn với năng lực của bản thân và mở ra cơ hội phát triển tốt hơn trong tương lai.

Chúng ta hãy nhìn nhận theo cả trục dọc và trục ngang. Trục dọc là những ngành học, những trường học đúng với kỳ vọng từ trước đến nay của mình. Còn trục ngang là những ngành gần, ngành liên quan. Khi đó, các em vẫn có thể phát huy được năng lực về toán học, vật lý, công nghệ, bán dẫn... dù ngành học không hoàn toàn trùng khớp với dự định ban đầu. Đó là lời khuyên đầu tiên khi sắp xếp nguyện vọng.

Điều thứ hai, đây là một việc rất quan trọng nên cần được thực hiện một cách nghiêm túc. Tôi vẫn khuyên các thí sinh ngay từ bây giờ hãy cầm một tờ giấy và liệt kê toàn bộ các nguyện vọng của mình, có thể là 10 hoặc 15 nguyện vọng.

Bởi khi viết ra, các em sẽ thấy việc tìm đủ 10 hay 15 nguyện vọng thực sự không hề dễ dàng, đôi khi chỉ cần 7 hoặc 8 nguyện vọng đã đủ. Quan trọng là khi viết ra giấy, các em sẽ hình dung rõ hơn trường nào, ngành nào; ngành nào gần với ngành nào và ngành nào thực sự phù hợp với mình để có thể sắp xếp một cách hợp lý. Càng chuẩn bị kỹ lưỡng, càng chỉn chu trong quá trình sắp xếp nguyện vọng thì các em càng yên tâm với lựa chọn của mình.

Và cũng như bất kỳ công việc nào khác, khi chúng ta thực hiện một cách cẩn thận, nghiêm túc thì khả năng thành công cũng như niềm tin vào kết quả đạt được sẽ cao hơn rất nhiều.

- Trân trọng cảm ơn ông đã chia sẻ!

Nguyễn Liên - Mạnh Hưng