Mỹ “treo thưởng” để mở eo biển Hormuz, Iran không nhượng bộ
Trong khi Washington đưa ra đề nghị giải phóng hàng trăm tỷ USD tài sản bị phong tỏa, Tehran tiếp tục khẳng định quyền kiểm soát eo biển và không từ bỏ kế hoạch thu phí đối với các tàu thuyền qua lại.
Mỹ và Oman đang tìm cách chấm dứt yêu cầu của Iran về việc thu phí đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, trong đó đòn bẩy quan trọng nhất là cam kết giải phóng một phần trong khoảng 100 tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài.
Tuy nhiên, đến nay Tehran vẫn chưa chấp nhận đề nghị này. Trái lại, các lãnh đạo quân sự Iran tiếp tục đưa ra những cảnh báo mới đối với tàu thuyền hoạt động trên một trong những tuyến hàng hải nhộn nhịp nhất thế giới.
Theo đó, trong tuần này, các đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Donald Trump là ông Steve Witkoff và ông Jared Kushner đã tới Doha để làm việc với các nhà trung gian Qatar nhằm tìm cách tháo gỡ bế tắc và hoàn tất việc triển khai thỏa thuận sơ bộ đạt được hồi tháng trước về việc mở lại eo biển Hormuz.
Theo những người nắm được nội dung thương lượng, phía Mỹ đã đề xuất một sự đánh đổi rõ ràng: Iran từ bỏ yêu sách kiểm soát eo biển Hormuz và chấm dứt kế hoạch thu phí tàu thuyền để đổi lấy quyền tiếp cận hàng trăm tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa.
Theo thỏa thuận ban đầu đạt được với Mỹ hồi tháng trước, Iran dự kiến được tiếp cận một phần trong khoảng 100 tỷ USD tài sản bị đóng băng ở nước ngoài. Nền kinh tế nước này đang rất cần nguồn ngoại tệ mới trong bối cảnh lạm phát kéo dài do tác động của nhiều năm chịu các lệnh trừng phạt.
Các cuộc đàm phán từng có tiến triển theo hướng giải ngân khoảng 6 tỷ USD đang được giữ tại Qatar. Tuy nhiên, quyết định phong tỏa eo biển Hormuz của Iran đã khiến tiến trình này bị đình lại.
Ngày 2/7, Tehran phát đi tín hiệu cho thấy đề nghị tài chính từ Washington chưa đủ sức thuyết phục. Sau khi trở về từ Doha, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi tuyên bố eo biển Hormuz “nằm dưới sự chỉ huy của Iran”, chứ không phải của Mỹ.
Lập trường cứng rắn này nhanh chóng được quân đội Iran nhắc lại khi cảnh báo rằng bất kỳ tàu thuyền nào không đi theo tuyến đường được Tehran phê chuẩn sẽ phải đối mặt với phản ứng “ngay lập tức và mạnh mẽ”.
Về lâu dài, Iran muốn thu phí đối với mọi tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz để đổi lấy các dịch vụ như bảo đảm an ninh hàng hải. Tehran kỳ vọng có thể thu về phần lớn trong nguồn doanh thu ước tính khoảng 40 tỷ USD mỗi năm từ cơ chế này. Yêu cầu đó đã bị Mỹ và các nước láng giềng vùng Vịnh bác bỏ.
Trong bối cảnh các cuộc thương lượng tiếp tục bế tắc, các bên đang xem xét một đề xuất thay thế do Oman đưa ra. Quốc gia này, nơi có quyền quản lý phần phía nam của eo biển Hormuz, đề xuất thành lập một quỹ chi trả cho các dịch vụ hàng hải bằng nguồn đóng góp tự nguyện.
Theo các quan chức tham gia đàm phán, Oman đã thảo luận với các công ty dầu khí và vận tải biển về khả năng đóng góp cho quỹ này. Tuy nhiên, Iran phản đối phương án trên vì không bao gồm cơ chế thu phí bắt buộc.
Một số quốc gia vùng Vịnh cũng tỏ ra hoài nghi về tính khả thi của kế hoạch. Theo các quan chức khu vực, Iran hiện không có đủ trang thiết bị để quản lý hiệu quả tuyến đường thủy quan trọng này.
Bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Chatham House tại London nhận định, Iran đang tìm cách mở lại eo biển Hormuz theo các điều kiện do chính nước này đặt ra và không muốn từ bỏ đòn bẩy chiến lược mà họ đã có được.
Theo bà Vakil, Tehran có khả năng gây gián đoạn hoạt động tại eo biển dễ dàng hơn nhiều so với việc duy trì quản lý ổn định tuyến hàng hải này trong dài hạn.
Các nhà đàm phán Mỹ đã tiếp nhận đề xuất của Oman nhưng vẫn còn nhiều băn khoăn và dự kiến sẽ tiếp tục trao đổi với nước này. Một nguồn tin khác cho rằng kế hoạch này vẫn có thể bị xem là một hình thức thu phí gián tiếp mang lại lợi ích cho Iran.
Trong khi đó, thế bế tắc kéo dài đang gây tác động rõ rệt đối với hoạt động vận tải biển qua eo Hormuz.
Tuần trước, Iran nối lại các cuộc tấn công nhằm vào tàu thuyền sau khi Oman tổ chức một tuyến vận tải thay thế mà không có sự chấp thuận của Tehran. Diễn biến này đã dẫn tới một đợt đáp trả mới từ phía Mỹ trước khi hai bên đồng ý ngừng giao tranh và nối lại đàm phán.
Theo dữ liệu của công ty theo dõi thị trường hàng hóa Kpler, lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz đã giảm xuống còn 43 lượt/ngày tính đến ngày 1/7, so với 75 lượt/ngày một tuần trước đó. Trước khi xảy ra chiến sự, tuyến đường biển này thường đón hơn 100 lượt tàu mỗi ngày.
Sự sụt giảm mạnh trong hoạt động hàng hải cho thấy những hệ lụy ngày càng lớn từ cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran đối với một trong những điểm trung chuyển năng lượng quan trọng nhất thế giới, đồng thời làm gia tăng lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ toàn cầu nếu các cuộc đàm phán tiếp tục rơi vào bế tắc.