Cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh: Hình mẫu phát triển hạ tầng giao thông miền núi
Sau 8 năm kể từ khi Tập đoàn Đèo Cả bắt đầu nghiên cứu dự án, hơn 2 năm kể từ ngày khởi công, cao tốc Đồng Đăng (Lạng Sơn) - Trà Lĩnh (Cao Bằng) đã vượt ra ngoài ý nghĩa của một dự án hạ tầng giao thông. Với cách làm sáng tạo, sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền tỉnh Cao Bằng và nhà đầu tư, dự án đang từng bước hiện thực hóa khát vọng phát triển của vùng đất cội nguồn cách mạng, đồng thời gợi mở một số kinh nghiệm cho các địa phương đang tìm lời giải cho những tuyến cao tốc đi qua vùng đất còn nhiều khó khăn.
Bài I: Lời hẹn phá thế “4 không” cho Cao Bằng
Trong nhiều thập kỷ, Cao Bằng chịu bất lợi lớn về kết nối khi kẹt trong thế “4 không”: không sân bay, không đường sắt, không cảng biển, không cao tốc. Trước tình thế đó, chính quyền tỉnh Cao Bằng qua các nhiệm kỳ đã xác định cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh là “đột phá khẩu” quan trọng nhằm phá vỡ thế cô lập về giao thông, mở không gian phát triển mới cho vùng đất cội nguồn cách mạng.
Cuộc gặp mở đầu cho một mối duyên
Chiều muộn ngày 27/8/2018, sau gần 6 giờ vượt gần 300 km từ Hà Nội qua những cung đường đèo núi, đoàn công tác của Tập đoàn Đèo Cả dừng xe trước trụ sở Tỉnh ủy Cao Bằng. Thời điểm ấy, Đèo Cả là doanh nghiệp hạ tầng được dư luận biết đến nhờ ghi dấu ấn tại loạt công trình đầy thách thức như hầm Đèo Cả, hầm Cù Mông và cao tốc Bắc Giang - Lạng Sơn.
Đón đoàn công tác là ông Lại Xuân Môn, Bí thư Tỉnh ủy Cao Bằng. Sau gần một năm bám sát thực tiễn địa phương, người đứng đầu Đảng bộ tỉnh hiểu rõ Cao Bằng cần một lực đẩy đủ mạnh để thoát khỏi “vùng trũng” hạ tầng, từng bước kết nối với mạng lưới giao thông huyết mạch và các hành lang kinh tế của quốc gia.
Ít ai biết rằng khát vọng mở đường cho Cao Bằng được đặt ra từ nhiều năm trước. Tháng 5/2015, tỉnh Cao Bằng kiến nghị đầu tư xây dựng tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh và nhận được sự quan tâm, ủng hộ của lãnh đạo Trung ương, trong đó có ý kiến của Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tại Văn bản số 119-TB/VPTW ngày 8/5/2015.
Năm 2016, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt dự án cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh nằm trong Quy hoạch phát triển mạng đường bộ cao tốc Việt Nam sau năm 2030, dài khoảng 144 km, tổng mức đầu tư dự kiến hơn 47.000 tỷ đồng. Với một địa phương còn nhiều khó khăn như Cao Bằng, con số này gần như đặt dự án vào tình thế bế tắc ngay từ vạch xuất phát.
Nếu triển khai bằng đầu tư công, nguồn lực không dễ bố trí. Nếu thực hiện theo phương thức hợp tác công - tư (PPP), câu hỏi lớn lại nằm ở doanh thu, lưu lượng phương tiện và khả năng hoàn vốn. Dù đã được đưa vào quy hoạch và được ủng hộ về mặt chủ trương chính trị, dự án vẫn chưa đủ cơ sở để tạo sự đồng thuận trong quá trình xem xét triển khai. Bộ Kế hoạch và Đầu tư lúc đó chưa thống nhất do dự án còn thiếu tính khả thi, nhất là trong việc ưu tiên điều chỉnh đầu tư trước năm 2030.
Từ quy hoạch đến hiện thực là một chặng đường gian nan. Địa hình, địa chất phức tạp; thủ tục pháp lý nhiều tầng nấc; dự báo lưu lượng xe thấp; nhu cầu vốn lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng khiến bài toán đầu tư trở nên đặc biệt khó. Nhiều doanh nghiệp trong và ngoài nước đã từng quan tâm, khảo sát, rồi lần lượt rút lui trước sức nặng của dự án.
Trong bối cảnh đó, với kinh nghiệm chinh phục những công trình hạ tầng phức tạp, Tập đoàn Đèo Cả được tỉnh Cao Bằng kỳ vọng có thể góp phần phá vỡ thế bế tắc.
Ngay trong cuộc làm việc đầu tiên năm 2018, hai bên đều hiểu phía trước là bài toán không dễ: cơ chế đầu tư chưa rõ, phương án góp vốn còn nhiều vướng mắc, địa hình - địa chất đặc biệt phức tạp, trong khi hiệu quả tài chính của dự án vẫn là dấu hỏi lớn.
Ông Hồ Minh Hoàng, Chủ tịch Tập đoàn Đèo Cả, đặt vấn đề: “Liệu lãnh đạo tỉnh Cao Bằng có suy nghĩ và hành động theo tư duy nhiệm kỳ hay không?”. Đáp lại, ông Lại Xuân Môn khẳng định: “Cao Bằng không cho phép cán bộ có tư tưởng suy nghĩ và hành động tư duy nhiệm kỳ. Cao Bằng phải làm cho bằng được con đường cao tốc. Có đường mới có thể thoát nghèo”.
Sự thẳng thắn của nhà đầu tư gặp tinh thần quyết liệt của lãnh đạo địa phương đã phần nào xua đi những hoài nghi ban đầu về tính khả thi của dự án.
Kết thúc buổi làm việc, đoàn cùng lên đường tới Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó. Trước anh linh Chủ tịch Hồ Chí Minh, nén hương của những người chung một khát vọng như lời ước hẹn, se kết “mối lương duyên” giữa tỉnh Cao Bằng và Đèo Cả trên hành trình hiện thực hóa tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh.
Hồi tưởng lại cái “bắt tay” chiến lược năm đó, ông Hồ Minh Hoàng cho rằng, cái duyên với lãnh đạo tỉnh Cao Bằng là điều vô cùng đặc biệt. Đặc biệt bởi ngay từ đầu, Đèo Cả cảm nhận được sự tin tưởng, sự đồng hành và cách vào cuộc trọng thị, quyết liệt của địa phương.
Kéo dự án từ vùng “bất khả thi” về vùng “khả thi”
Từ tinh thần quyết liệt của tỉnh Cao Bằng, nhà đầu tư bắt tay vào phần việc đã làm nên thương hiệu Đèo Cả: giải bài toán kỹ thuật để kéo dự án từ vùng “bất khả thi” về vùng “khả thi”.
Sau khi nghiên cứu phương án điều chỉnh và tối ưu hướng tuyến, Tập đoàn Đèo Cả đề xuất đầu tư cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh với quy mô khoảng 121 km, phân kỳ thành hai giai đoạn, tổng mức đầu tư khoảng 26.000 tỷ đồng theo phương thức PPP. Theo tính toán, hợp tác công – tư giúp tiết kiệm cho Nhà nước hơn 10.000 tỷ đồng so với phương án đầu tư ban đầu.
Chỉ một tháng sau cuộc gặp đầu tiên, tháng 10/2018, tỉnh Cao Bằng trình Thủ tướng Chính phủ điều chỉnh quy hoạch trên cơ sở kết quả nghiên cứu của Tập đoàn Đèo Cả. Cùng thời gian này, Ban Chỉ đạo Dự án, tổ giúp việc Ban Chỉ đạo dự án và 7 tổ giải phóng mặt bằng được thành lập với sự tham gia của các cấp trong hệ thống chính trị tỉnh và nhà đầu tư.
Đây là một điểm mới trong cách tổ chức triển khai dự án. Thay vì để nhà đầu tư tự xoay xở với hồ sơ, tỉnh Cao Bằng thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ, trong đó chính quyền địa phương trực tiếp chỉ đạo, tháo gỡ vướng mắc; Tập đoàn Đèo Cả trực tiếp tham gia giải trình, phản biện, tiếp thu chỉ đạo và hoàn thiện phương án. Nhờ đó, dự án từng bước đi vào quỹ đạo.
Tháng 12/2018, Thủ tướng Chính phủ chấp thuận điều chỉnh quy hoạch theo phương án do Tập đoàn Đèo Cả nghiên cứu, đồng thời giao tỉnh Cao Bằng là cơ quan có thẩm quyền thực hiện dự án. Trên cơ sở đó, Tập đoàn Đèo Cả được giao lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi. Đến tháng 2/2019, báo cáo này được trình Hội đồng thẩm định liên ngành gồm bảy bộ, ngành xem xét.
Xuyên suốt quá trình này, nhà đầu tư và địa phương phải giải trình liên tục. Có những cuộc họp với sự tham gia của các bộ, ngành, cơ quan tài chính, ngân hàng và tổ chức tín dụng, mỗi cơ quan tiếp cận dự án từ một góc độ khác nhau: quy hoạch, vốn, pháp lý, tín dụng, hiệu quả kinh tế - xã hội, khả năng hoàn vốn. Mỗi câu hỏi đặt ra lại kéo theo một vòng tính toán mới. Nhưng cũng chính qua những vòng làm việc ấy, tinh thần đồng hành giữa tỉnh Cao Bằng và Đèo Cả được thử thách và củng cố vững chắc hơn.
Quyết tâm hoàn thành trước năm 2030
Bước ngoặt của dự án xuất hiện khi Thường trực Tỉnh ủy Cao Bằng có cuộc làm việc với Chính phủ, kiến nghị Bộ Kế hoạch và Đầu tư bố trí 100 tỷ đồng làm vốn chuẩn bị đầu tư dự án. Nếu đặt cạnh tổng mức đầu tư hàng chục nghìn tỷ đồng, 100 tỷ đồng không phải con số lớn. Nhưng về ý nghĩa, đó là khoản “vốn mồi” rất quan trọng. Có vốn chuẩn bị đầu tư, dự án mới có điều kiện khảo sát địa hình, địa chất, lập báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, làm rõ cơ sở triển khai.
Để hiện thực hóa khát vọng cao tốc, tỉnh Cao Bằng cũng cắt giảm 22 dự án đầu tư công trong kế hoạch trung hạn, để dành vốn ưu tiên dự án cao tốc và đứng ra đảm nhận vai trò cơ quan Nhà nước có thẩm quyền điều phối dự án, đồng thời xin cơ chế sử dụng ngân sách địa phương để hỗ trợ tỉnh Lạng Sơn giải phóng mặt bằng.
Nhìn lại giai đoạn ấy, có thể thấy khó khăn lớn nhất không hẳn là vốn mà là làm sao chuyển nhận thức từ “dự án quá khó” sang “phải tìm cách làm”, từ “đợi sau năm 2030” sang “quyết tâm làm trước năm 2030”.
“Có một cuộc họp do Bí thư Tỉnh ủy Lại Xuân Môn trực tiếp chỉ đạo. Khi đó, đầy đủ Ban Thường vụ Tỉnh uỷ và các sở, ngành của tỉnh Cao Bằng và Ban Chỉ đạo, tổ giúp việc Ban Chỉ đạo dự án đều có mặt. Không khí cuộc họp rất thẳng thắn, quyết liệt. Anh Môn tuyên bố chắc nịch phải làm bằng được con đường để mở ra không gian phát triển mới cho Cao Bằng”, ông Hồ Minh Hoàng hồi tưởng.
Sau gần hai năm kiên trì với cách làm chủ động, đổi mới, quyết liệt và sự chung sức, đồng lòng của Đảng bộ, chính quyền, nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng cùng nhà đầu tư, ngày 10/8/2020, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chủ trương đầu tư tuyến cao tốc Đồng Đăng - Trà Lĩnh tại Quyết định số 1212/QĐ-TTg. Tháng 10/2020, tỉnh Cao Bằng tổ chức động thổ dự án để chào mừng Đại hội Đảng bộ tỉnh Cao Bằng lần thứ XIX, nhiệm kỳ 2020 – 2025 và Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIII.
Đây là dấu mốc quan trọng, mở ra cơ hội đột phá cho Cao Bằng sau nhiều năm khát vọng về một tuyến cao tốc kết nối vùng đất cội nguồn cách mạng với mạng lưới giao thông quốc gia.