Kể chuyện đất nước bằng những món quà lưu niệm
Cùng với sự phát triển công nghiệp văn hóa, quà lưu niệm ngày càng khẳng định vai trò như những “đại sứ văn hóa”, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, lan tỏa giá trị di sản và thúc đẩy kinh tế sáng tạo.
Mỗi món quà, một câu chuyện Việt
“Trong một chuyến thăm Trung tâm Giao lưu văn hóa tại Nhật Bản, tôi đã tặng những chiếc pin cài áo mang hình ảnh múa rối nước Việt Nam. Ba tháng sau, họ liên hệ lại và cho biết đã tìm hiểu rất kỹ về loại hình nghệ thuật này, đồng thời mong muốn mời một đoàn rối nước Việt Nam sang biểu diễn. Điều đó cho thấy, quà lưu niệm hoàn toàn có thể trở thành điểm khởi đầu của một câu chuyện văn hóa lớn hơn”, bà Nguyễn Tú Hằng, thành viên nhóm giám tuyển Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Giám đốc Hanoi Grapevine chia sẻ.
Câu chuyện cho thấy quà lưu niệm ngày nay không còn đơn thuần là vật phẩm gợi nhớ một chuyến đi. Chúng đang dần trở thành phương tiện kể chuyện văn hóa Việt. Tại nhiều quốc gia, quà lưu niệm là một phần quan trọng của hệ sinh thái du lịch. Giá trị của chúng không nằm ở chất liệu hay công năng đơn thuần, mà ở khả năng truyền tải những nét đặc trưng của vùng đất. Một vật phẩm nhỏ có thể gợi mở cả một nền văn hóa, khơi dậy sự tò mò và thôi thúc người sở hữu tìm hiểu sâu hơn về nơi đã sản sinh ra nó.
Theo bà Trịnh Hạ Miên, nhà sáng lập thương hiệu thủ công sáng tạo Líu Lô Arts & Craft, quà lưu niệm chính là “điểm chạm” đầu tiên giữa du khách với văn hóa của một quốc gia. “Có những người biết đến Việt Nam thông qua một món đồ nhỏ mang về sau chuyến đi. Sản phẩm ấy có thể kể câu chuyện về lối sống, con người và những di sản mà không cần đến những lời giới thiệu dài dòng”.
Quà lưu niệm không còn chỉ là sự thu nhỏ của danh lam thắng cảnh hay những biểu tượng quen thuộc, mà ngày càng trở thành nơi lưu giữ nhịp sống của một vùng đất. Một chiếc ghim hình bánh mì, cuốn sổ phác họa phố phường Hà Nội, cảnh đời thường của TP. Hồ Chí Minh... có thể khơi gợi sự đồng cảm mạnh mẽ bởi chúng kể về một Việt Nam gần gũi, chân thực và đầy sức sống. Chính những câu chuyện bình dị ấy đang tạo nên sức hấp dẫn mới cho các vật phẩm lưu niệm văn hóa.
Cơ hội xuất khẩu văn hóa
Mỗi năm đón hơn 2 triệu lượt khách tham quan, Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) được xem là điểm du lịch có nhiều tiềm năng cho các sản phẩm lưu niệm gắn với di sản. Chính quy mô và sự đa dạng của nhóm công chúng đặt ra yêu cầu phải tạo ra các món quà đủ hấp dẫn để du khách muốn mang về như một phần ký ức của chuyến đi.
Theo TS. Đường Ngọc Hà, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám, một thời gian dài, các quầy lưu niệm tại di tích chủ yếu cung cấp những sản phẩm phổ thông, dễ bắt gặp ở nhiều điểm du lịch khác, chưa thực sự phản ánh đặc trưng riêng của di tích.
Từ nhận thức về quà lưu niệm không chỉ là vật phẩm lưu giữ kỷ niệm mà còn là một kênh truyền tải văn hóa, đơn vị quản lý di tích đã lựa chọn cách tiếp cận khác. Mỗi vật phẩm được phát triển đều hướng tới kể lại câu chuyện về truyền thống hiếu học, lịch sử khoa cử và những giá trị tinh thần đã làm nên nét riêng của Văn Miếu.
Từ những họa tiết trên bia tiến sĩ, hình tượng Khuê Văn Các hay các biểu tượng gắn với nền giáo dục Nho học Việt Nam, nhiều dòng sản phẩm đã được nghiên cứu, thiết kế và phát triển. Mỗi món quà mang giá trị tinh thần, giúp du khách kéo dài trải nghiệm sau khi rời khỏi không gian tham quan.
Điểm đáng chú ý là quá trình phát triển quà lưu niệm không chỉ dừng lại ở việc khai thác vốn di sản mà còn gắn với các làng nghề truyền thống và đội ngũ thiết kế sáng tạo. Lấy cảm hứng từ họa tiết cổ và các giá trị đặc sắc, các nhà thiết kế phối hợp cùng nghệ nhân để tạo nên những vật phẩm vừa mang tinh thần di sản vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng của đời sống hiện đại.
Những sản phẩm do nghệ nhân làng nghề chế tác, dù có giá thành cao hơn, vẫn nhận được sự quan tâm đặc biệt từ du khách bởi tính thủ công và câu chuyện văn hóa phía sau.
TS. Đường Ngọc Hà cho rằng, món quà lưu niệm thành công cần hội tụ đồng thời ba yếu tố: tính ứng dụng, giá trị thẩm mỹ và khả năng truyền tải bản sắc văn hóa. “Nếu chỉ chứa đựng nét độc đáo văn hóa nhưng không phù hợp với thị hiếu du khách thì khó thành công. Ngược lại, một sản phẩm bán chạy nhưng không mang đặc trưng của vùng đất mà nó đại diện cũng khó tạo được dấu ấn riêng”.
Tuy nhiên, thành công của một vài thiết kế riêng lẻ ở một vài di tích chưa đủ để tạo nên sự chuyển biến bền vững và khai thác hết tiềm năng của lĩnh vực này. Hiện nay ngành sản xuất quà lưu niệm Việt Nam chịu sự cạnh tranh lớn từ đồ ngoại nhập giá rẻ. Bên cạnh đó, chúng ta chưa hình thành được nhiều thương hiệu quà tặng văn hóa có sức nhận diện mạnh trên thị trường quốc tế. Không ít sản phẩm vẫn dừng lại ở dạng hàng thủ công đơn lẻ, thiếu chiến lược thiết kế, câu chuyện thương hiệu và hệ thống phân phối chuyên nghiệp…
Bởi vậy, cần hình thành một hệ sinh thái đồng bộ, nơi sáng tạo, sản xuất, phân phối và quảng bá được kết nối trong một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, giúp các vật phẩm có cơ hội đi xa hơn. Trong hệ sinh thái đó, di sản cung cấp nguồn chất liệu văn hóa, nghệ nhân gìn giữ kỹ năng chế tác, nhà thiết kế đảm nhiệm vai trò chuyển hóa giá trị truyền thống thành ngôn ngữ của đời sống đương đại. Các đơn vị phân phối, điểm đến du lịch và thiết chế văn hóa trở thành cầu nối đưa sản phẩm đến với công chúng.
Đôi khi, hành trình lan tỏa văn hóa bắt đầu từ một vật phẩm nhỏ nằm trong hành lý của du khách. Một món đồ thủ công được thiết kế tinh tế có thể trở thành lời giới thiệu đầu tiên về Việt Nam. Khi mỗi món quà mang một câu chuyện đủ hấp dẫn để được kể tiếp, đó cũng là lúc văn hóa Việt tìm được những con đường tự nhiên nhất để đi ra thế giới.