Ai thực sự sở hữu MoMo? Cuộc chuyển giao quyền lực phía sau thương vụ tỷ USD của kỳ lân fintech Việt Nam

Từ một ứng dụng chuyển tiền đến "cỗ máy" hút vốn ngoại

Năm 2007, khi Nguyễn Mạnh Tường và Nguyễn Bá Diệp thành lập M_Service, ít ai hình dung doanh nghiệp này sẽ trở thành một trong những công ty công nghệ giá trị nhất Việt Nam.

Những năm đầu, MoMo chỉ là một dịch vụ chuyển tiền trên nền SIM điện thoại. Nhưng để biến một ý tưởng thành hệ sinh thái tài chính số phục vụ hàng chục triệu người dùng, công ty cần thứ mà hầu hết startup Việt Nam đều thiếu đó là vốn. Và dòng vốn đó chủ yếu đến từ nước ngoài.

Năm 2013, Goldman Sachs rót 5,7 triệu USD vào MoMo, đánh dấu lần đầu tiên một định chế tài chính hàng đầu thế giới đặt cược vào startup fintech Việt Nam. Ba năm sau, Standard Chartered tiếp tục dẫn dắt vòng gọi vốn 28 triệu USD. Đến năm 2019, Warburg Pincus xuất hiện với khoản đầu tư hơn 100 triệu USD, mở ra giai đoạn tăng trưởng mạnh nhất của công ty.

Sau đó là hàng loạt cái tên quen thuộc của giới đầu tư toàn cầu: Goodwater Capital, Kora Management, Affirma Capital, Macquarie Capital, Tybourne Capital và cuối cùng là Mizuho Bank của Nhật Bản. Mỗi vòng gọi vốn giúp MoMo tiến gần hơn tới vị thế kỳ lân. Nhưng đồng thời, mỗi vòng gọi vốn cũng khiến công ty ngày càng ít thuộc về những người sáng lập.

Dấu hiệu quyền lực đã dịch chuyển từ lâu

Một chi tiết ít được chú ý xuất hiện từ năm 2021. Theo hồ sơ doanh nghiệp được các nhà đầu tư viện dẫn khi đó, Warburg Pincus đã trở thành cổ đông lớn nhất của MoMo, trong khi nhóm cổ đông nước ngoài nắm tổng cộng khoảng 66,4% vốn công ty.

Con số này đặc biệt đáng chú ý. Nó cho thấy ngay từ trước vòng đầu tư của Mizuho, phần lớn quyền lợi kinh tế tại MoMo đã nằm trong tay nhà đầu tư nước ngoài.

Sau vòng Series E cuối năm 2021, Mizuho bỏ khoảng 170 triệu USD để sở hữu 7,5% cổ phần M_Service, đưa định giá doanh nghiệp vượt 2 tỷ USD. Nếu cộng thêm các vòng đầu tư sau đó, giới tài chính cho rằng tỷ lệ sở hữu của các quỹ ngoại hiện nay có thể đã vượt xa mức 70%. Điều đó không có nghĩa nhóm sáng lập mất quyền điều hành. Nhưng nó cho thấy một thực tế khác: người sáng lập có thể vẫn giữ tay lái, song chiếc xe ngày càng thuộc về các cổ đông tài chính.

Nhiều người cho rằng các quỹ đầu tư rót tiền vào MoMo vì tin vào tương lai thanh toán điện tử. Thực tế, đó chỉ là một phần của câu chuyện. Warburg Pincus không đầu tư để kiếm tiền từ việc người dùng thanh toán hóa đơn điện nước. Blackstone, nếu tham gia, cũng không chi hàng trăm triệu USD chỉ để sở hữu một ví điện tử. Thứ họ mua là khả năng khai thác dữ liệu tài chính của hàng chục triệu khách hàng.

Thanh toán chỉ là lớp vỏ. Bên dưới là một hệ sinh thái có thể bán bảo hiểm, tín dụng tiêu dùng, đầu tư, tiết kiệm, quản lý tài sản và vô số sản phẩm tài chính khác. Nói cách khác, điều các quỹ nhìn thấy ở MoMo không phải là một ứng dụng. Họ nhìn thấy một ngân hàng số chưa có giấy phép ngân hàng. Đó là lý do mức định giá trên 2 tỷ USD vẫn được duy trì bất chấp việc thị trường công nghệ toàn cầu đã trải qua nhiều năm điều chỉnh.

Trong giới private equity có một nguyên tắc đơn giản. Đầu tư không phải là đích đến. Thoái vốn mới là đích đến. Warburg Pincus đầu tư vào MoMo từ năm 2019. Một số quỹ khác đã đồng hành từ 2016 hoặc sớm hơn. Đến nay, nhiều khoản đầu tư đã bước sang năm thứ 7, thứ 8 hoặc thứ 10. Đó là khoảng thời gian đủ dài để các quỹ bắt đầu nghĩ đến việc thu hoạch thành quả.

Vì vậy, nếu Blackstone hoặc một nhà đầu tư tài chính mới xuất hiện, rất có thể họ không chỉ mua cổ phần phát hành mới. Họ sẽ mua lại cổ phần từ các cổ đông cũ. Nói theo ngôn ngữ tài chính, đây là giao dịch secondary. Nói theo ngôn ngữ đời thường, đây là một cuộc sang tay quyền sở hữu. Và khi điều đó xảy ra, một phần đáng kể số tiền trong thương vụ sẽ không chảy vào MoMo để mở rộng hoạt động. Nó sẽ chảy về các quỹ đã đặt cược từ nhiều năm trước.

Câu hỏi lớn nhất: Nhóm sáng lập còn lại bao nhiêu?

Đây là dữ liệu mà MoMo chưa công bố chi tiết. Tuy nhiên, từ lịch sử gọi vốn kéo dài hơn một thập kỷ, giới đầu tư có thể đưa ra một số ước tính. Thông thường, sau 5-6 vòng huy động vốn lớn, tỷ lệ sở hữu của nhóm sáng lập tại các startup công nghệ thường giảm xuống còn khoảng 10-25%, tùy từng thương vụ.

Không có bằng chứng công khai cho thấy MoMo là ngoại lệ. Điều đó đồng nghĩa giá trị tài sản của những người sáng lập có thể vẫn rất lớn, nhưng quyền lực tuyệt đối đã không còn như thời kỳ đầu. Các quyết định chiến lược quan trọng hiện nay nhiều khả năng phải được cân bằng giữa lợi ích của người điều hành và lợi ích của các cổ đông tài chính quốc tế. Đó cũng là lý do hội đồng quản trị ngày càng trở thành trung tâm quyền lực thực sự bên trong các kỳ lân công nghệ.

Lịch sử công nghệ Đông Nam Á cho thấy một quy luật lặp đi lặp lại. Khi startup đạt quy mô tỷ USD, doanh nghiệp bắt đầu chuyển đổi từ mô hình khởi nghiệp sang mô hình tài sản tài chính. Người sáng lập dần trở thành người quản lý. Các quỹ đầu tư trở thành người quyết định. Giá trị doanh nghiệp không còn được đo bằng số người dùng mà bằng khả năng tạo lợi nhuận và tạo lối thoát cho cổ đông.

MoMo có vẻ đang bước vào chính giai đoạn đó. Nếu thương vụ hiện nay thành công, công ty sẽ nhận thêm nguồn lực để tiếp tục mở rộng hệ sinh thái tài chính số. Nhưng đồng thời, quyền lực bên trong doanh nghiệp cũng có thể tiếp tục dịch chuyển thêm một bước nữa về phía các định chế tài chính toàn cầu.

Và đó mới là câu chuyện lớn nhất phía sau thương vụ đang được theo dõi sát sao nhất của ngành fintech Việt Nam. Bởi sau gần hai thập kỷ phát triển, câu hỏi không còn là MoMo trị giá bao nhiêu. Câu hỏi là ai sẽ là người hưởng phần lớn giá trị đó trong thập kỷ tới.

Tú Anh