AI có thể tạo ra hiệu suất, nhưng chỉ con người mới tạo ra niềm tin
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi mang tính căn bản đối với hoạt động báo chí. Từ cách thông tin được sản xuất, phân phối đến cách công chúng tiếp cận và kiểm chứng thông tin, tất cả đều đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi sâu sắc.
Chia sẻ về xu hướng này, ông Bùi Công Duyến, Giám đốc Sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS, Công ty Cổ phần Công nghệ NEKO nhận định nếu phải dùng một từ để mô tả ngành báo chí thế giới hiện nay thì đó là “bản lề”.
Theo ông, báo chí đang đứng giữa hai thời đại. Phía sau là thời đại của Internet, của website, SEO và mạng xã hội - mô hình báo chí số được xây dựng trên nền tảng lưu lượng truy cập (traffic). “Phía trước là một thế giới hoàn toàn khác: ngày càng nhiều người không còn bắt đầu hành trình thông tin bằng Google hay Facebook, mà bằng ChatGPT, Gemini, Claude, Perplexity — hoặc bằng những AI Agent có khả năng tìm kiếm, tổng hợp, phân tích và trả lời thay cho con người,” ông Duyến cho biết.
Đây không đơn thuần là sự xuất hiện của một công nghệ mới mà là sự xuất hiện của một lớp trung gian mới giữa báo chí và công chúng. Lần đầu tiên trong lịch sử Internet, một lớp công nghệ không chỉ phân phối nội dung mà còn có khả năng diễn giải, tổng hợp và tái cấu trúc thông tin trước khi đến với người dùng.
Đúng dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số”, trong đó nhấn mạnh công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đang làm thay đổi sâu sắc cách thông tin được tạo ra, phân phối, tiếp nhận và kiểm chứng; đồng thời đặt ra yêu cầu mỗi cơ quan báo chí cần trở thành một tòa soạn số hiện đại, một trung tâm dữ liệu và tri thức, một địa chỉ tin cậy của Nhân dân.
Theo ông Bùi Công Duyến, từ góc độ công nghệ tòa soạn, đây không chỉ là định hướng về công nghệ mà còn là định hướng chiến lược cho tương lai của báo chí Việt Nam.
Báo chí bước vào kỷ nguyên hậu-traffic
Trong hơn hai thập niên qua, phần lớn chiến lược số của báo chí được xây dựng xoay quanh lưu lượng truy cập. Các cơ quan báo chí tối ưu SEO để tăng traffic, đầu tư mạng xã hội để kéo traffic, phát triển ứng dụng để giữ traffic và xây dựng mô hình kinh doanh dựa trên traffic. Tuy nhiên, mô hình này đang thay đổi nhanh chóng.
Theo báo cáo Digital News Report 2026 của Reuters Institute được ông Bùi Công Duyến dẫn lại, mạng xã hội và các nền tảng video hiện đã trở thành nguồn tiếp cận tin tức hằng tuần của khoảng 54% người dùng toàn cầu, vượt qua website và ứng dụng của các cơ quan báo chí. Tỷ lệ sử dụng AI chatbot để tiếp cận tin tức cũng tăng nhanh, đặc biệt ở nhóm người dùng trẻ. Trong khi đó, niềm tin vào tin tức toàn cầu chỉ còn khoảng 37%, và 42% người dùng cho biết họ thường xuyên hoặc đôi khi tránh né tin tức.
“Sự dịch chuyển có thể tóm gọn trong một thay đổi tưởng nhỏ mà rất căn bản. Trước đây, chuỗi tiếp cận là Báo chí → Công cụ tìm kiếm, mạng xã hội → Độc giả, và cuộc cạnh tranh là để được nhìn thấy. Nay, chuỗi ấy có thêm Báo chí → AI → Độc giả, phải làm sao để được AI tin tưởng và trích dẫn. Đó là lý do thế giới bắt đầu nói về GEO — Generative Engine Optimization: thay vì chỉ tối ưu cho công cụ tìm kiếm, báo chí phải tối ưu để AI hiểu, dùng và trích dẫn nội dung của mình,” ông Duyến cho biết.
Theo Giám đốc Sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS, Công ty Cổ phần Công nghệ NEKO, trong tương lai gần việc một bài báo đứng đầu Google có thể không còn quan trọng bằng việc bài báo đó trở thành nguồn dữ liệu được các hệ thống AI lựa chọn để trả lời người dùng. Mức độ cấp bách không nhỏ: nhiều tòa soạn quốc tế dự báo lượng truy cập giới thiệu từ công cụ tìm kiếm có thể giảm tới 40% trong ba năm tới.
Nhìn sâu hơn, những thay đổi này không đơn thuần là dịch chuyển công nghệ, mà là dịch chuyển quyền lực trong hệ sinh thái thông tin. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã cảnh báo về thách thức từ các nền tảng xuyên biên giới và nhấn mạnh: làm chủ không gian số nghĩa là biết khai thác các nền tảng toàn cầu, đồng thời xây dựng kênh riêng, cộng đồng độc giả riêng, dữ liệu riêng và thương hiệu tin cậy riêng. Trong tương lai, năng lực cạnh tranh của báo chí không chỉ nằm ở khả năng sản xuất nội dung, mà còn ở khả năng quản trị dữ liệu, quản trị tri thức và làm chủ hệ sinh thái công nghệ của riêng mình. Đó là lý do CMS — hệ thống quản trị nội dung — thế hệ mới không thể chỉ là một công cụ xuất bản; nó phải trở thành nền tảng dữ liệu và tri thức của cơ quan báo chí.
Khủng hoảng niềm tin và cơ hội của báo chí chuyên nghiệp
Bên cạnh những biến chuyển mạnh mẽ về công nghệ, theo ông Bùi Công Duyến, báo chí toàn cầu còn đang phải đối diện với một thách thức mang tính nền tảng hơn, đó là cuộc khủng hoảng niềm tin.
Dẫn số liệu từ Reuters Institute, ông cho biết mức độ tin tưởng vào tin tức trên phạm vi toàn cầu hiện chỉ còn khoảng 37% - mức thấp nhất kể từ khi tổ chức này bắt đầu thực hiện khảo sát. Cùng với đó, 42% người dùng có xu hướng tránh né tin tức ở những mức độ khác nhau và 62% bày tỏ lo ngại trước tình trạng thông tin sai lệch, tin giả trên môi trường số.
Điều đáng chú ý, theo ông Duyến, là dù ngày càng nhiều người sử dụng các công cụ AI để tiếp cận thông tin, niềm tin dành cho những nền tảng này vẫn còn khá hạn chế. “Niềm tin của công chúng nói chung vào tin tức từ AI chatbot chỉ khoảng 20% - thấp hơn cả niềm tin vào tin tức nói chung”, ông dẫn chứng.
Tuy nhiên, một nghịch lý thú vị cũng được chỉ ra. Trong nhóm người thực sự sử dụng AI để đọc tin tức, mức độ tin tưởng lại cao hơn đáng kể, khoảng 44%, cho thấy đây vẫn là một thói quen mới và mang tính chủ động. Dù vậy, đa số công chúng vẫn mong muốn có sự tham gia của con người trong quá trình sản xuất, xác minh và kiểm chứng thông tin.
Từ thực tế đó, ông Bùi Công Duyến đưa ra một nhận định đáng chú ý: “AI có thể tạo ra hiệu suất, nhưng chỉ con người mới tạo ra niềm tin”.
“Đây có lẽ là cơ hội lớn nhất của báo chí chuyên nghiệp trong thời đại AI. Khi thông tin ngày càng dư thừa, giá trị của những tổ chức có khả năng xác minh, kiểm chứng và bảo vệ sự thật sẽ càng trở nên quan trọng. Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã viết, báo chí phải là nơi Nhân dân tìm đến khi cần sự xác nhận đáng tin cậy, không phải nơi chạy theo xu hướng,” ông Duyến chia sẻ.
Từ Generative AI đến Agentic AI: một lực lượng lao động mới
Theo ông Bùi Công Duyến, sau giai đoạn thế giới bị cuốn hút bởi khả năng tạo nội dung của Generative AI, cuộc thảo luận toàn cầu hiện đã chuyển sang một chủ đề mới là Agentic AI.
“Nếu Generative AI giúp AI biết tạo ra nội dung, thì Agentic AI giúp AI biết hành động. Một AI Agent có thể tự xác định các bước thực hiện nhiệm vụ, tự truy cập dữ liệu, tự sử dụng công cụ, phối hợp với các agent khác và tự đề xuất hành động tiếp theo. Nói cách khác, chúng ta đang chuyển từ ‘AI biết trả lời’ sang ‘AI biết làm việc’”, ông Duyến nhận định.
Theo ông, đây là bước tiến có ý nghĩa đặc biệt đối với lĩnh vực báo chí bởi hoạt động báo chí vốn là một chuỗi quy trình liên hoàn từ phát hiện vấn đề, thu thập dữ liệu, xác minh thông tin, phân tích, sản xuất nội dung cho đến phân phối và đo lường hiệu quả.
Trong nhiều năm, câu hỏi thường được đặt ra là liệu AI có thay thế nhà báo hay không. Tuy nhiên, theo ông Duyến, điều đáng quan tâm hơn là “điều gì xảy ra khi tòa soạn xuất hiện thêm một lực lượng lao động mới?”.
Phác họa về mô hình tòa soạn tương lai, ông cho rằng khi Tổng Thư ký tòa soạn đăng nhập hệ thống, các AI Agent đã làm việc từ nhiều giờ trước: một agent theo dõi hàng triệu tín hiệu từ mạng xã hội và nguồn dữ liệu mở, một agent phát hiện chủ đề mới nổi, một agent chuẩn bị hồ sơ dữ liệu nền, một agent đề xuất phóng viên phù hợp, một agent hỗ trợ xây dựng cấu trúc nội dung, một agent xác thực số liệu và nguồn tin, một agent dự báo nhu cầu độc giả, một agent đề xuất chiến lược phân phối và một agent đánh giá tiềm năng doanh thu.
“Không agent nào thay thế nhà báo, nhưng tất cả cùng tạo thành một lực lượng lao động số mới - AI Workforce. Trong tương lai, mỗi tòa soạn sẽ tồn tại đồng thời hai lực lượng lao động: con người và AI. Khi đó, nhiệm vụ của CMS sẽ không còn là quản lý bài viết, mà là điều phối hai lực lượng ấy cùng làm báo”, ông Duyến nhấn mạnh.
Từ lý thuyết đến thực tiễn: AI đã vào trình soạn thảo và khâu vận hành
Theo ông Bùi Công Duyến, AI trong báo chí không còn là câu chuyện của tương lai mà đã được đưa vào vận hành thực tế trên nội dung và dữ liệu thật tại một số cơ quan báo chí ở Việt Nam.
Ông Duyến cho biết, ở tầng nền tảng, đã có những hệ thống tích hợp trợ lý AI ngay trong trình soạn thảo, hỗ trợ biên tập viên thực hiện nhiều tác vụ thường xuyên như gợi ý tiêu đề, viết lại sapo, hỗ trợ biên tập và soát quy chuẩn, gợi ý từ khóa SEO, cố vấn ngôn từ, tạo bài đăng mạng xã hội, chuyển văn bản thành audio và podcast, kiểm duyệt bình luận, hỏi đáp trên kho nội dung riêng bằng công nghệ RAG, đánh giá bài viết và phát hiện nội dung do AI tạo ra.
Đáng chú ý, theo ông Duyến, hai tính năng cuối cùng thể hiện rõ cách tiếp cận có trách nhiệm trong ứng dụng AI vào hoạt động báo chí. “Tính năng đánh giá bài viết chỉ đưa ra điểm số và nhận xét để biên tập viên tham khảo, chứ không thay con người quyết định xuất bản. Còn công cụ phát hiện nội dung do AI tạo ra thực chất là dùng chính AI để kiểm soát AI, giúp tòa soạn bảo vệ tính xác thực của nội dung”.
Không chỉ dừng ở các công cụ hỗ trợ biên tập, AI hiện đã được đưa vào vận hành dưới dạng các AI Agent.
Theo ông Duyến, trong chính tòa soạn, các agent có thể tự thu thập dữ liệu từ nguồn bên ngoài, tự xử lý và tạo ra nội dung hoàn chỉnh. Nhiều agent chuyên biệt đã được triển khai như agent thời tiết viết bản tin dự báo cho từng vùng, agent giá vàng – xăng dầu cập nhật biến động giá hay agent bóng đá phân tích và dự đoán kết quả trận đấu. “Đây không phải trình diễn: các bài viết do những agent này tạo ra đã được xuất bản thực tế — từ bản tin dự báo thời tiết 24 giờ theo từng vùng đến bài nhận định, cập nhật kết quả các trận đấu World Cup — và danh sách đang tiếp tục mở rộng”.
AI Agent cũng đang được ứng dụng trong công tác vận hành. Ông Duyến cho biết một agent hỗ trợ kỹ thuật có thể tự động đọc các nhóm chat, phát hiện và phân loại vấn đề, sau đó đề xuất tạo phiếu xử lý và gán người phụ trách, thực hiện một chuỗi nhiều bước có ra quyết định.
Từ những ứng dụng thực tiễn đó, ông Duyến cho rằng mức độ tự động hóa cần được điều chỉnh theo mức độ rủi ro của từng công việc.
“Với tin số liệu khách quan như thời tiết hay giá vàng — vốn là dữ liệu đo lường được — mức tự động hóa có thể cao. Nhưng với nội dung mang tính phân tích, nhận định, hay với những hành động như tạo phiếu xử lý và gán người, con người vẫn giữ vai trò xác nhận quyết định,” ông Duyến chia sẻ.
Theo ông, nguyên tắc “AI có thể đề xuất, con người quyết định” không thay đổi mà chỉ được áp dụng linh hoạt theo mức độ rủi ro.
Từ CMS đến hệ điều hành tòa soạn AI
Từ thực tiễn ứng dụng AI, ông Duyến nhận định các tổ chức báo chí tiên phong trên thế giới đều đang hướng tới mô hình cộng tác giữa con người và AI.
Ông dẫn chứng Reuters đã chuyển dịch từ Generative AI sang Agentic AI và phát triển các sản phẩm tổng hợp tin tự động nhưng vẫn có nhà báo rà soát. Tại Bắc Âu, Bonnier phát triển các công cụ nội bộ cho phép nhà báo tự thiết lập quy trình agentic; Schibsted thử nghiệm các agent chuyển đổi nội dung và cá nhân hóa trải nghiệm độc giả; trong khi vẫn giữ vai trò biên tập của con người. Financial Times tiếp tục chứng minh rằng trong kỷ nguyên AI, độc giả sẵn sàng trả tiền cho sự tin cậy, chiều sâu và năng lực phân tích.
“Điểm chung của tất cả: không ai nói về việc thay thế nhà báo, mà nói về việc tái thiết kế tòa soạn và xây dựng các hệ thống cộng tác giữa con người và AI,” ông Duyến chia sẻ.
Theo ông Duyến, trong hơn ba thập niên qua, CMS được thiết kế với mục tiêu chính là quản lý nội dung. Tuy nhiên, tòa soạn tương lai sẽ phải quản lý nhiều hơn thế, bao gồm dữ liệu, tri thức, quy trình, AI Agent và con người. Vì vậy, CMS cần được phát triển thành một hệ điều hành dành cho toàn bộ tòa soạn – một AI Newsroom Operating System.
Ông cho rằng theo hướng tiếp cận này, kiến trúc hệ thống cần được tổ chức thành nhiều lớp, từ lớp nội dung, dữ liệu, tri thức; lớp điều phối AI Agent; lớp giám sát và truy xuất nguồn gốc; lớp cá nhân hóa trải nghiệm độc giả cho tới lớp trên cùng là “lớp niềm tin”.
“Lớp niềm tin được đặt như một tuyên ngôn về thứ tự ưu tiên: công nghệ phục vụ nội dung, nhưng mọi thứ đều phải phục vụ niềm tin”, ông Duyến nhấn mạnh.
Đề cập đến định hướng phát triển báo chí trong thời đại số, ông Duyến cho rằng một trong những nhận định quan trọng nhất của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là yêu cầu các cơ quan báo chí trở thành “trung tâm dữ liệu và tri thức”. Theo ông, đây là định hướng có ý nghĩa đặc biệt trong kỷ nguyên Agentic AI, bởi AI không chỉ mạnh nhờ thuật toán mà còn mạnh hơn nhờ dữ liệu.
Ông phân tích, một tòa soạn sở hữu kho dữ liệu phong phú, được chuẩn hóa và truy xuất tri thức hiệu quả sẽ có lợi thế vượt trội khi xây dựng các hệ thống AI chuyên ngành. Vì vậy, hệ điều hành tòa soạn AI không đơn thuần là sự tiến hóa của CMS mà còn là sự chuyển đổi từ mô hình quản lý nội dung sang mô hình quản lý tri thức – nền tảng của chủ quyền dữ liệu báo chí trong tương lai.
Quản trị: thách thức lớn nhất của kỷ nguyên AI
Bên cạnh những cơ hội mà AI mang lại, ông Duyến cho rằng quản trị mới là thách thức lớn nhất của kỷ nguyên AI.
“Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều đặt ra câu hỏi về trách nhiệm. AI có thể viết nhanh hơn, phân tích nhanh hơn, tổng hợp nhanh hơn, nhưng AI không có trách nhiệm xã hội, không chịu trách nhiệm trước công chúng và không chịu trách nhiệm trước pháp luật”, ông nói.
Theo ông Duyến, bài toán lớn nhất của báo chí trong thời đại Agentic AI không phải là làm cho AI thông minh hơn mà là làm cho AI có trách nhiệm hơn. Yêu cầu báo chí phải bám sát thực tiễn, tôn trọng sự thật và lấy lợi ích của Nhân dân làm điểm xuất phát mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh cũng chính là thách thức lớn nhất đối với việc ứng dụng AI trong báo chí hiện nay.
Ông Duyến cho rằng yêu cầu này không còn là vấn đề kỹ thuật đơn thuần. Luật Báo chí số 126/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đã đặt ra hành lang pháp lý cho tòa soạn số, kinh tế báo chí số, báo chí dữ liệu, bảo vệ bản quyền và sử dụng AI có trách nhiệm. Vì vậy, một hệ điều hành tòa soạn AI nghiêm túc phải được thiết kế để bảo đảm tuân thủ ngay từ trong kiến trúc hệ thống.
Theo ông, trong mọi hệ thống như vậy, quản trị phải được đặt ở vị trí trung tâm, không phải để hạn chế AI mà để bảo đảm mọi ứng dụng AI đều phục vụ những giá trị cốt lõi của báo chí cách mạng là sự thật, trách nhiệm, tính nhân văn và lợi ích của Nhân dân.
Những giới hạn cần thẳng thắn nhìn nhận
Tuy nhiên, ông Duyến cũng cho rằng sẽ là thiếu trung thực nếu chỉ nói về tiềm năng mà không đề cập tới những khó khăn hiện hữu:
Trước hết là bài toán nguồn lực và khoảng cách giữa các cơ quan: xây dựng năng lực AI đòi hỏi đầu tư đáng kể vào hạ tầng, dữ liệu và con người, trong khi tỷ lệ người trả tiền cho tin tức trực tuyến nhiều năm vẫn ở mức khoảng 17%. Các cơ quan có nguồn lực lớn có thể đi nhanh, nhưng nhiều tòa soạn khác thiếu cả ngân sách lẫn nhân lực, AI có nguy cơ làm rộng thêm khoảng cách số trong chính làng báo.
Thứ hai là rủi ro phụ thuộc và chủ quyền công nghệ, khi phần lớn mô hình AI mạnh hiện nay đến từ nước ngoài — đây là lý do hướng đi RAG trên dữ liệu riêng, kết hợp mô hình đặt tại chỗ cho dữ liệu nhạy cảm, không chỉ là lựa chọn kỹ thuật mà là vấn đề tự chủ.
Thứ ba là nguy cơ đồng nhất hóa nội dung khi nhiều cơ quan cùng dùng các agent tương tự trên cùng nguồn dữ liệu, làm mất đi bản sắc và giọng điệu riêng — vốn là tài sản cạnh tranh của mỗi tờ báo.
Thứ tư là độ tin cậy của chính AI: đầu ra của AI có thể trông uy tín và trung lập ngay cả khi sai, và với báo chí, nơi một sai sót có thể trả giá bằng uy tín tích lũy nhiều năm, rủi ro này phải được kiểm soát bằng quy trình chứ không thể phó mặc cho công nghệ.
Cuối cùng là con người và kỹ năng: công nghệ có thể mua, nhưng năng lực và thói quen con người thì không; khoảng cách kỹ năng, tâm lý e ngại thay đổi và việc thiếu các vai trò mới như kỹ sư dữ liệu hay người vận hành agent đều là rào cản thực tế.
“Tôi nêu những giới hạn này không phải để bi quan, mà để khẳng định: AI Newsroom không phải là cây đũa thần. Nó là một hành trình cần lộ trình, cần nguồn lực và cần được dẫn dắt bằng những giá trị nghề nghiệp vững vàng”, ông Duyến nhấn mạnh.
Sứ mệnh không thay đổi
Khép lại phần trình bày, ông Duyến dẫn lại mục tiêu mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra trong bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số”, đó là xây dựng những tòa soạn số hiện đại, những trung tâm dữ liệu và tri thức, những cơ quan báo chí thực sự là địa chỉ tin cậy của Nhân dân.
Theo ông, hệ điều hành tòa soạn AI chính là một cách tiếp cận công nghệ để hiện thực hóa mục tiêu đó. Nếu chuyển đổi số giúp báo chí chuyển từ giấy lên màn hình thì Agentic AI sẽ giúp báo chí chuyển từ quản lý nội dung sang quản lý tri thức, từ tòa soạn số sang tòa soạn trí tuệ.
Tuy nhiên, ông khẳng định dù công nghệ thay đổi đến đâu, sứ mệnh của báo chí vẫn không thay đổi.
“AI có thể giúp chúng ta làm báo nhanh hơn, hiểu độc giả tốt hơn, khai thác dữ liệu sâu hơn. Nhưng chỉ những người làm báo mới có thể bảo vệ sự thật, thực hiện trách nhiệm xã hội của báo chí và giữ gìn niềm tin của công chúng. Công nghệ có thể thay đổi cách chúng ta làm báo, nhưng sự thật, trách nhiệm và niềm tin vẫn sẽ là nền tảng vĩnh viễn của báo chí cách mạng Việt Nam,” ông Duyến nhận định.