Chương mới của Mỹ - Iran sau chiến tranh

Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa ký bản ghi nhớ tại Cung điện Versailles, bên lề Hội nghị Thượng đỉnh Nhóm G7 diễn ra tại Pháp. Việc ký kết văn kiện được xem là bước đi ngoại giao quan trọng nhất kể từ khi cuộc chiến nổ ra.

Theo truyền thông nhà nước Iran, Tổng thống Masoud Pezeshkian cũng đã ký thỏa thuận trong sáng ngày 18/6. Văn kiện mang tên Bản ghi nhớ Islamabad, phản ánh vai trò trung gian của Pakistan trong quá trình đàm phán.

Thỏa thuận sau gần bốn tháng chiến sự

Việc ký kết bản ghi nhớ gồm 14 điểm diễn ra sau gần bốn tháng giao tranh khiến kho dự trữ đạn dược của Mỹ suy giảm đáng kể, hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz bị đình trệ, giá năng lượng toàn cầu tăng vọt và làn sóng phản đối chiến tranh gia tăng tại Mỹ.

Mặc dù hai bên đã đạt được lệnh ngừng bắn từ tháng 4, tình hình tiếp tục căng thẳng trong tháng này khi các cuộc tấn công và đáp trả liên tiếp bùng phát trên khắp khu vực. Trong thời gian đó, Tổng thống Trump nhiều lần thay đổi thông điệp, lúc cảnh báo khả năng mở rộng chiến dịch quân sự, lúc thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt xung đột.

Theo Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, người đóng vai trò trung gian hòa giải, thỏa thuận sẽ có hiệu lực ngay lập tức. Iran sẽ bắt đầu mở lại eo biển Hormuz, trong khi Mỹ chấm dứt việc phong tỏa bằng lực lượng hải quân.

Ông Sharif cho rằng, việc ký kết “thể hiện cam kết của cả hai bên đối với một giải pháp ngoại giao cho cuộc xung đột”, đồng thời cảm ơn Mỹ, Iran cùng các nước Qatar, Ảrập Xêút, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập đã tham gia thúc đẩy tiến trình hòa bình.

Theo kế hoạch ban đầu, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf sẽ ký trực tiếp văn kiện tại Thụy Sĩ vào ngày hôm nay, 19/6. Tuy nhiên, sau khi lãnh đạo hai nước đã ký kết, hiện chưa rõ nghi thức này có còn được tiến hành hay không.

Những điều khoản chính

Trong cuộc họp báo kéo dài khoảng 70 phút ngày 17/6, Tổng thống Trump nhấn mạnh những lợi ích kinh tế mà văn kiện này có thể mang lại. Ông đồng thời thừa nhận vẫn tồn tại những bất đồng trong nội bộ chính quyền Mỹ liên quan đến chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, một nội dung chưa được đề cập cụ thể trong thỏa thuận sơ bộ.

Ông Trump cũng đưa ra nhận xét đáng chú ý về Israel, quốc gia đang tiến hành các chiến dịch quân sự chống lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn tại Lebanon. Nhà lãnh đạo Mỹ cho rằng Israel có quyền tự vệ, nhưng đôi khi đã hành động quá mạnh tay.

Theo nội dung bản ghi nhớ được một quan chức cấp cao Mỹ tiết lộ, thỏa thuận quy định chấm dứt “ngay lập tức và vĩnh viễn” mọi hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả Lebanon.

Văn kiện cũng mở đường cho việc đàm phán một “thỏa thuận cuối cùng” trong vòng 60 ngày tới, với khả năng gia hạn nếu hai bên đồng thuận.

Các điều khoản chính bao gồm:

• Mở lại eo biển Hormuz;

• Chấm dứt phong tỏa hải quân của Mỹ;

• Mỹ và các đối tác khu vực xây dựng kế hoạch trị giá 300 tỷ USD nhằm tái thiết và phát triển kinh tế Iran;

• Bộ Tài chính Mỹ miễn áp dụng các lệnh trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ của Iran;

• Hai bên cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.

Điều khoản cuối cùng được xem là khác biệt đáng kể so với những tuyên bố trước đây của Tổng thống Trump, người từng bày tỏ sự ủng hộ đối với khả năng thay đổi chế độ tại Tehran.

Còn nhiều khó khăn phía trước

Thỏa thuận được nhiều bên đánh giá là bước tiến quan trọng nhằm giảm căng thẳng khu vực và góp phần hạ nhiệt áp lực lạm phát toàn cầu. Tuy nhiên, không ít ý kiến cho rằng văn kiện hiện tại chỉ đưa tình hình trở lại trạng thái trước khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công nhằm vào Iran ngày 28/2.

Các vấn đề then chốt nhất vẫn chưa được giải quyết. Trong đó, năng lực hạt nhân của Iran - một trong những nguyên nhân chính dẫn đến cuộc chiến - sẽ tiếp tục là chủ đề đàm phán trong giai đoạn 60 ngày tới.

Giới chuyên gia hàng hải cũng cảnh báo rằng, việc mở lại eo biển Hormuz chưa đồng nghĩa với sự trở lại ngay lập tức của hoạt động thương mại bình thường. Khu vực này hiện vẫn còn nhiều thủy lôi do Iran triển khai kể từ đầu cuộc chiến, trong khi hàng trăm tàu thương mại bị mắc kẹt cần thời gian để giải tỏa.

Các công ty vận tải biển cũng lo ngại nguy cơ thỏa thuận đổ vỡ, khiến tàu thuyền và thủy thủ đoàn tiếp tục đối mặt với rủi ro bị tấn công.

Dù vậy, thị trường năng lượng đã phản ứng tích cực trước thông tin hòa giải. Giá dầu Brent, chuẩn tham chiếu quốc tế, giảm xuống còn 77 USD/thùng trong ngày 18/6, thấp hơn nhiều so với mức đỉnh 126 USD/thùng được ghi nhận vào cuối tháng 4. Tuy nhiên, giá dầu vẫn cao hơn đáng kể so với mức khoảng 69 USD/thùng trước khi chiến tranh nổ ra.

Ngày 18/6, trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Trump tiếp tục bảo vệ thỏa thuận, cho rằng những người chỉ trích ông “chưa đủ cứng rắn với Iran” là những người “ghen tị, xấu tính hoặc ngốc nghếch”, đồng thời dẫn chứng việc giá dầu đang giảm như bằng chứng cho thấy quyết định của ông đang phát huy hiệu quả.

Mặc dù vậy, giới quan sát cho rằng thành công thực sự của tiến trình hòa bình sẽ phụ thuộc vào vòng đàm phán tiếp theo, nơi những vấn đề nhạy cảm nhất như chương trình hạt nhân và năng lực tên lửa của Iran sẽ được đưa lên bàn thương lượng. Thỏa thuận vừa ký vì thế mới chỉ được xem là bước khởi đầu trên con đường hướng tới một giải pháp lâu dài giữa Washington và Tehran.

Hồng Nhung