Khi AI thay thế nhân sự: Trung Quốc "khai tử" 12.000 chương trình đào tạo đại học

Theo số liệu được truyền thông Trung Quốc công bố, trong giai đoạn 2021 - 2025, các trường đại học trên cả nước này đã hủy bỏ hoặc tạm dừng tuyển sinh đối với 12.200 chương trình đào tạo đại học, tương đương hơn 30% tổng số ngành học hiện có. Song song với đó, 10.200 chương trình mới đã được đưa vào giảng dạy.

Đây được xem là cuộc tái cơ cấu lớn nhất của hệ thống giáo dục đại học Trung Quốc kể từ khi nước này mở rộng quy mô tuyển sinh đại học vào cuối những năm 1990.

Những ngành học bị AI đe dọa

Danh sách các ngành bị cắt giảm cho thấy sự thay đổi đáng kể trong cách nhìn nhận của Trung Quốc về nhu cầu nhân lực tương lai.

Nhiều ngành học từng thu hút đông đảo sinh viên như quản trị công, kế toán, quản trị nhân sự, kinh tế quốc tế, quảng cáo, biên tập xuất bản hay một số chuyên ngành quản lý đang dần mất vị thế. Theo giới hoạch định chính sách, nhiều công việc trong các lĩnh vực này đang chịu tác động mạnh từ quá trình tự động hóa và sự phát triển của AI.

Trong lĩnh vực nhân sự, các công cụ AI hiện có thể thực hiện nhiều khâu từ sàng lọc hồ sơ, đánh giá ứng viên đến quản lý dữ liệu lao động. Trong khi đó, phần mềm kế toán và các hệ thống AI đang ngày càng đảm nhận hiệu quả các công việc đối soát tài chính, xử lý chứng từ và lập báo cáo.

Đáng chú ý, các khoa ngoại ngữ - vốn được xem là thế mạnh của nhiều trường đại học Trung Quốc trong nhiều năm - cũng đang bị thu hẹp. Sự phát triển nhanh chóng của các mô hình ngôn ngữ lớn và công cụ dịch thuật AI khiến nhu cầu đối với một số vị trí dịch thuật truyền thống suy giảm đáng kể.

Dữ liệu tuyển dụng tại Trung Quốc cho thấy nhu cầu đối với các nghề nghiệp như lập trình viên, kế toán, biên tập viên hay nhân viên bán hàng đã giảm đáng kể từ năm 2018 đến nay. Nhiều chuyên gia nhận định tốc độ phát triển của AI đang diễn ra nhanh hơn khả năng thích ứng của thị trường lao động.

Đặt cược vào AI và robot

Ở chiều ngược lại, các ngành học mới được mở ra đều gắn chặt với chiến lược phát triển công nghiệp công nghệ cao của Bắc Kinh.

Thiết kế vi mạch và bán dẫn, kỹ thuật robot, tích hợp hệ thống AI, khoa học dữ liệu và điện toán thông minh đang trở thành những lĩnh vực được ưu tiên hàng đầu tại nhiều trường đại học.

Đặc biệt, một ngành học hoàn toàn mới mang tên “trí tuệ hiện thân” (embodied intelligence) đang thu hút sự quan tâm lớn. Đây là lĩnh vực nghiên cứu việc tích hợp AI tiên tiến vào các cỗ máy vật lý, robot công nghiệp và robot hình người nhằm giúp chúng tương tác hiệu quả với môi trường thực tế.

Chỉ trong vài năm qua, ít nhất 9 trường đại học tại Trung Quốc đã mở chương trình đào tạo chính quy về trí tuệ hiện thân. Giới chuyên gia cho rằng đây có thể trở thành một trong những ngành học trọng điểm của thập niên tới khi cuộc đua phát triển robot hình người bước vào giai đoạn tăng tốc.

Mục tiêu của Bắc Kinh không chỉ là đào tạo lực lượng lao động có khả năng sử dụng AI mà còn xây dựng đội ngũ kỹ sư và nhà nghiên cứu có thể trực tiếp phát triển, hoàn thiện và thương mại hóa các công nghệ cốt lõi.

Áp lực từ thị trường việc làm

Đằng sau cuộc cải tổ giáo dục quy mô lớn là bài toán việc làm ngày càng trở nên cấp bách.

Tỷ lệ thất nghiệp trong nhóm thanh niên từ 16 đến 24 tuổi tại Trung Quốc những năm gần đây dao động từ 15% đến 19%. Trong khi đó, năm 2026 dự kiến có hơn 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp đại học gia nhập thị trường lao động.

Mô hình mở rộng tuyển sinh đại học trên diện rộng từng góp phần nâng cao trình độ dân trí và cung cấp nguồn nhân lực cho giai đoạn tăng trưởng nhanh của nền kinh tế Trung Quốc. Tuy nhiên, khi tốc độ tăng trưởng chậm lại và nhu cầu lao động thay đổi, mô hình này bộc lộ nhiều hạn chế.

Không ít sinh viên sau khi tốt nghiệp gặp khó khăn trong việc tìm kiếm công việc phù hợp với chuyên ngành được đào tạo. Tình trạng “thừa cử nhân, thiếu việc làm” đã trở thành một trong những vấn đề xã hội được quan tâm tại Trung Quốc trong những năm gần đây.

Trong bối cảnh đó, Chính phủ Trung Quốc đang thúc đẩy việc gắn kết chặt chẽ hơn giữa đào tạo đại học và nhu cầu thực tế của nền kinh tế. Thay vì để các trường tự phát triển ngành học theo nhu cầu tuyển sinh, nhà chức trách muốn hướng hệ thống giáo dục phục vụ trực tiếp các lĩnh vực chiến lược như AI, bán dẫn, robot và sản xuất công nghệ cao.

Thử nghiệm chưa có tiền lệ

Cuộc cải tổ của Trung Quốc đang được giới quan sát quốc tế theo dõi chặt chẽ bởi quy mô và tốc độ triển khai chưa từng có.

Về bản chất, Bắc Kinh đang thực hiện một phép thử lớn đối với mô hình quy hoạch giáo dục theo định hướng quốc gia. Những ngành học được cho là có nguy cơ bị AI thay thế đang dần bị thu hẹp, trong khi các lĩnh vực được đánh giá là động lực tăng trưởng mới lại nhận được nguồn lực đầu tư đáng kể.

Tuy nhiên, vẫn còn quá sớm để khẳng định thành công của chiến lược này. Một số chuyên gia cảnh báo rằng nếu quá nhiều trường đại học cùng tập trung vào các ngành công nghệ cao, nguy cơ dư thừa nhân lực trong tương lai là hoàn toàn có thể xảy ra.

Dẫu vậy, quyết định của Trung Quốc cho thấy một thực tế ngày càng rõ nét: sự phát triển của AI không chỉ làm thay đổi cách thức vận hành của doanh nghiệp mà còn đang buộc các hệ thống giáo dục phải xem xét lại những ngành nghề nào thực sự cần thiết cho nền kinh tế tương lai. Với nhiều quốc gia vẫn đang đào tạo số lượng lớn sinh viên trong các ngành quản trị kinh doanh, nhân sự hay kế toán, cuộc cải tổ tại Trung Quốc có thể là tín hiệu báo trước cho những thay đổi sâu sắc hơn của giáo dục đại học trong kỷ nguyên AI.

Hồng Nhung