Năng lực cấp xã - mắt xích quan trọng của chính quyền địa phương 2 cấpBài 2: Thách thức năng lực vận hành trong mô hình mới
Sau gần một năm triển khai, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cơ bản vận hành ổn định, song vẫn xuất hiện những khó khăn cần tiếp tục tháo gỡ. Khối lượng công việc của cấp xã tăng lên nhiều, một số cán bộ phải thích ứng với lĩnh vực quản lý mới. Trong khi đó, một số quy định về phân cấp, phân quyền, cơ chế phối hợp, hạ tầng số và cơ sở vật chất vẫn đang được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu quản lý trong điều kiện địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn.
Nhiều bỡ ngỡ trong đầu tư công, tài chính - ngân sách
Nếu như hoạt động giám sát, TXCT hay quyết định các vấn đề dân sinh vốn đã quen thuộc với HĐND cấp xã thì những thay đổi trong quyết định lĩnh vực đầu tư công, tài chính - ngân sách, biên chế lại đang là "điểm mới" đối với nhiều địa phương sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Thực tiễn gần một năm vận hành cho thấy, một số địa phương vẫn lúng túng trong việc xác định và thực hiện đúng thẩm quyền giữa HĐND, Thường trực HĐND và UBND cấp xã. Trong các lĩnh vực đầu tư công, tài chính - ngân sách, nhiều nội dung trước đây thuộc thẩm quyền quyết định của HĐND nay đã được pháp luật giao cho UBND nhằm tăng tính chủ động và rút ngắn quy trình xử lý. Tuy nhiên, không ít nơi vẫn vận hành theo nếp cũ, tiếp tục trình HĐND xem xét, quyết định đối với những nội dung thuộc thẩm quyền của UBND. Theo đại biểu Nguyễn Thị Thùy, Phó Trưởng Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Mai Phụ (Hà Tĩnh), điều này thể hiện khá rõ trong lĩnh vực tài chính - ngân sách, có những nội dung pháp luật đã giao rõ cho UBND quyết định nhưng cơ quan tham mưu vẫn đề xuất trình HĐND. Điều đó cho thấy quyền đã được phân cấp nhưng ở một số nơi vẫn còn tâm lý e ngại trách nhiệm hoặc chưa mạnh dạn thực hiện đầy đủ thẩm quyền được giao”, bà Thùy nhận định.
Không chỉ ở khâu quyết định chủ trương đầu tư, quyết định ngân sách, nhiều địa phương còn gặp khó trong việc xác định chủ đầu tư và tổ chức quản lý dự án. Khi không còn cấp huyện và phần lớn xã chưa có Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng chuyên trách, việc triển khai các dự án đầu tư công quy mô nhỏ tại địa phương phát sinh nhiều vướng mắc. Theo đánh giá của nhiều địa phương, khó khăn hiện nay không chỉ nằm ở năng lực cán bộ mà còn xuất phát từ thực tế hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đang trong quá trình hoàn thiện. Việc chậm ban hành hướng dẫn hoặc chưa kịp thời phân cấp, ủy quyền ở một số lĩnh vực khiến cấp xã có tâm lý thận trọng, nhiều hồ sơ phải xin ý kiến cấp trên trước khi quyết định. Đây cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng chậm giải quyết hồ sơ ở một số nơi.
"Điểm nghẽn” về năng lực giám sát, phản hồi
Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cấp xã không chỉ thực hiện chức năng quản lý nhà nước ở cơ sở mà còn là kênh cung cấp thông tin quan trọng để cấp tỉnh đánh giá thực tiễn, điều chỉnh chính sách và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội. Chất lượng giám sát, phản ánh và phản hồi từ cơ sở vì vậy có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả vận hành của toàn bộ hệ thống. Sau gần một năm triển khai, đây vẫn là khâu bộc lộ nhiều khó khăn. Việc xây dựng chương trình, tổ chức giám sát chuyên đề chưa theo kịp yêu cầu mới. Trong khi đó, quy mô đơn vị hành chính cấp xã sau sắp xếp tăng đáng kể, nhiều địa phương hiện quản lý địa bàn, dân số gấp nhiều lần trước đây, kéo theo khối lượng thông tin, kiến nghị và vấn đề phát sinh cần theo dõi, giám sát tăng mạnh.
Ông Lê Hồng Thái - HĐND phường Ea Kao (Đắk Lắk) cho biết: khi địa bàn rộng hơn, số lượng thôn, tổ dân phố nhiều hơn, yêu cầu nắm bắt thông tin, giám sát và phản hồi cũng cao hơn rất nhiều. Nếu không có cơ chế phối hợp và công cụ hỗ trợ hiệu quả rất dễ xảy ra tình trạng thông tin phản ánh chưa đầy đủ hoặc chưa kịp thời. Báo cáo tổng kết nhiệm kỳ của HĐND các địa phương cũng cho thấy một số nơi còn gặp khó khăn trong tổng hợp thông tin từ cơ sở, nhất là sau sắp xếp đơn vị hành chính. Khối lượng báo cáo, dữ liệu và kiến nghị tăng lên trong khi đội ngũ tham mưu cho HĐND cấp xã còn mỏng, nhiều cán bộ mới tiếp cận nhiệm vụ. Việc tổ chức các diễn đàn để nhân dân tham gia góp ý, giám sát và phản biện xã hội theo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở ở một số nơi chưa thường xuyên, làm giảm hiệu quả của kênh phản hồi từ cơ sở đến cơ quan dân cử.
Theo bà Phạm Thị Lựu, Phó Trưởng Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND xã Ia Nan (Gia Lai), thách thức hiện nay không chỉ là năng lực của từng địa phương mà còn là khả năng tổng hợp, phân tích và chuyển hóa lượng thông tin rất lớn từ cơ sở thành cơ sở dữ liệu phục vụ việc ban hành chính sách. “Khi quy mô xã lớn hơn, số lượng vấn đề cần giám sát nhiều hơn, nếu thiếu công cụ hỗ trợ và kỹ năng phân tích thông tin thì chất lượng tham mưu, phản ánh và phản hồi sẽ khó đáp ứng yêu cầu đặt ra”, bà Lựu nhận định.
Những hạn chế này cho thấy, cùng với việc hoàn thiện thể chế, cần tiếp tục nâng cao năng lực giám sát của HĐND cấp xã, cần tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý dữ liệu và xây dựng cơ chế phản hồi thông tin thông suốt từ cơ sở lên cấp tỉnh để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả hơn.