Gỡ nút thắt thể chế bảo vệ môi trường, tạo nền tảng cho phát triển bền vững:Bài 3: Giảm thủ tục nhưng không hạ tiêu chuẩn môi trường

Cân bằng giữa cải cách thủ tục và kiểm soát môi trường

Theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi, quan điểm sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường lần này rất rõ ràng: bảo vệ môi trường là yêu cầu bắt buộc nhưng không được để thủ tục môi trường trở thành rào cản đối với quá trình và mục tiêu phát triển.

Trên tinh thần đó, cơ quan chủ trì soạn thảo đã xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường theo hướng: tiếp tục tinh gọn mạnh mẽ các thủ tục hành chính, đặc biệt là phân luồng đánh giá tác động môi trường theo mức độ rủi ro; áp dụng thủ tục rút gọn đối với các dự án ít tác động đến môi trường; tiếp tục hoàn thiện cơ chế tích hợp các thủ tục vào giấy phép môi trường. Những điều chỉnh này được kỳ vọng sẽ giúp giảm đáng kể thời gian, chi phí và nguồn lực cho doanh nghiệp.

Tuy nhiên, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tạ Đình Thi cũng lưu ý, việc cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính phải là sự đổi mới thực chất, đồng thời bảo đảm thể chế hóa đầy đủ các quan điểm, chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo vệ môi trường. Mục tiêu đặt ra là vừa tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh, vừa không buông lỏng quản lý nhà nước trong lĩnh vực môi trường.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng, cần hiểu đúng tinh thần của cải cách thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường. “Giảm là giảm những thủ tục hình thức, trùng lặp, tiền kiểm không cần thiết chứ không phải giảm tiêu chuẩn môi trường, giảm trách nhiệm của doanh nghiệp hay làm yếu đi năng lực kiểm soát của Nhà nước”.

Theo đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, cần tiếp tục rà soát các thủ tục có khả năng chồng chéo giữa thẩm định, phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường với thủ tục cấp giấy phép môi trường; giữa giấy phép môi trường với các thủ tục về đầu tư, xây dựng, phòng cháy, chữa cháy, khai thác và sử dụng tài nguyên nước; giữa chế độ báo cáo định kỳ với hệ thống dữ liệu quan trắc đã có. “Cái gì đã có trong cơ sở dữ liệu quốc gia thì không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại. Cái gì đã được thẩm định ở giai đoạn trước thì giai đoạn sau chỉ cập nhật phần thay đổi, không làm lại từ đầu”, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn đề nghị.

Không đánh đổi môi trường lấy thuận lợi trước mắt

Trong quá trình khảo sát thực tế phục vụ công tác thẩm tra dự án Luật, Đoàn công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường cũng ghi nhận nhiều ý kiến từ doanh nghiệp liên quan đến lộ trình áp dụng các quy chuẩn môi trường mới.

Đại diện Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PVN) cho biết, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải công nghiệp QCVN 19:2024 đã siết chặt giới hạn phát thải từ 1,7 đến 5,7 lần so với các quy chuẩn trước đây. Điều này tạo áp lực đáng kể đối với các nhà máy điện, đặc biệt là các nhà máy nhiệt điện than được thiết kế và xây dựng theo công nghệ cũ.

Theo PVN, việc nâng cấp hệ thống xử lý khí thải để đáp ứng các tiêu chuẩn mới đòi hỏi nguồn lực đầu tư rất lớn. Doanh nghiệp kiến nghị xem xét lộ trình thực hiện phù hợp nhằm bảo đảm hài hòa giữa yêu cầu giảm phát thải, bảo vệ môi trường với khả năng tài chính của doanh nghiệp và nhiệm vụ bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Tương tự, đại diện Tập đoàn Hóa chất Việt Nam (Vinachem) cho biết, hai nhà máy DAP của tập đoàn hiện đang sử dụng công nghệ tiên tiến nhất thế giới hiện nay và các đầu ra đã đạt ngưỡng chuẩn. Tuy nhiên, quy chuẩn kỹ thuật mới hạ chỉ số Flo và Amoniac xuống thấp gấp nhiều lần so với hiện nay, thì các doanh nghiệp “gần như không thể đáp ứng được”.

Những phản ánh từ thực tiễn cho thấy, quá trình chuyển đổi sang các tiêu chuẩn môi trường cao hơn luôn đặt ra những thách thức nhất định đối với doanh nghiệp, nhất là các ngành sản xuất công nghiệp quy mô lớn. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa với việc "nới lỏng" các tiêu chuẩn môi trường.

Các thành viên Đoàn công tác cho rằng, cải cách thủ tục hành chính là yêu cầu tất yếu nhằm tối ưu hóa chi phí cho doanh nghiệp và khơi thông nguồn lực đầu tư. Song, không thể vì mục tiêu cải cách thủ tục mà hạ thấp các yêu cầu quản lý đối với những lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm cao như: xử lý chất thải nguy hại, nước thải công nghiệp, khí thải công nghiệp khối lượng lớn, khai khoáng, nhiệt điện, hóa chất, xi măng, luyện kim hay các khu công nghiệp, cụm công nghiệp. Đây là những lĩnh vực nếu buông lỏng quản lý sẽ gây ra hậu quả môi trường rất lớn và chi phí khắc phục có thể cao hơn nhiều lần so với chi phí phòng ngừa.

Chính vì vậy, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã quy định lộ trình áp dụng quy chuẩn khí thải công nghiệp QCVN 19:2024/BTNMT theo hướng bắt buộc áp dụng từ ngày 1/7/2025 đối với các dự án mới và từ ngày 1/1/2032 đối với các cơ sở đang hoạt động.

Cắt giảm thủ tục đi đôi với tăng trách nhiệm

Nêu quan điểm của cơ quan chủ trì soạn thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, quy chuẩn khí thải công nghiệp QCVN 19:2024/BTNMT được xây dựng trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm của Hàn Quốc và châu Âu, đồng thời đã tính đến điều kiện thực tế của Việt Nam. Quy chuẩn này đã được xây dựng với lộ trình chuyển tiếp kéo dài 7 năm, đến năm 2032, phù hợp với chu kỳ đầu tư và phát triển của các dự án.

Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh, việc siết chặt tiêu chuẩn khí thải là cần thiết nhằm bảo vệ sức khỏe người dân, đặc biệt là tại các khu vực như Hà Nội, nơi bụi mịn từ các nhà máy nhiệt điện, xi măng có thể phân tán hàng trăm cây số theo chiều gió mùa. Chi phí để giảm phát thải vẫn thấp hơn nhiều so với chi phí chăm sóc sức khỏe cộng đồng nếu để môi trường bị ô nhiễm. Tuy nhiên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục phối hợp với Bộ Công Thương và các tập đoàn để nghiên cứu lộ trình phù hợp nhất.

Từ góc độ hoàn thiện thể chế, ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Ngọc Sơn cho rằng, sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường lần này cần chuyển mạnh từ “quản lý theo thủ tục” sang “quản lý theo mức độ rủi ro môi trường”.

Theo đó, đối với những dự án, cơ sở có nguy cơ ô nhiễm cao, phát sinh lượng chất thải lớn hoặc tác động đáng kể đến môi trường cần được kiểm soát chặt chẽ hơn, tăng cường hậu kiểm và kết nối dữ liệu quan trắc trực tuyến. Ngược lại, đối với các hoạt động có quy mô nhỏ, công nghệ sạch, mức độ rủi ro thấp và có lịch sử tuân thủ tốt thì cần được đơn giản hóa thủ tục.

“Điểm mấu chốt là cắt giảm thủ tục phải đi đôi với tăng trách nhiệm. Doanh nghiệp được giảm hồ sơ thì phải chịu trách nhiệm cao hơn về tính trung thực của dữ liệu môi trường, vận hành công trình xử lý chất thải, báo cáo phát thải, quan trắc tự động và khắc phục sự cố. Cơ quan quản lý không nên kiểm tra bằng cách yêu cầu thêm giấy tờ, mà phải quản lý bằng dữ liệu, bằng thanh tra có trọng tâm, bằng cảnh báo sớm và bằng chế tài đủ mạnh đối với hành vi gian dối, cố tình vi phạm”, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn nêu quan điểm.

Có thể thấy, mục tiêu của sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường lần này không phải là lựa chọn giữa phát triển và bảo vệ môi trường, mà là tìm kiếm phương thức quản lý hiệu quả hơn để thực hiện đồng thời cả hai mục tiêu. Giảm thủ tục hành chính là cần thiết, nhưng tiêu chuẩn môi trường phải tiếp tục được giữ vững. Chỉ khi đó, cải cách thể chế mới thực sự tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững.

Nhật An