Dự án Luật Luật sư (sửa đổi): Hoàn thiện hành lang pháp lý cho luật sư tập sự
Luật sư tập sự được tham gia tố tụng trong các vụ việc dân sự, vụ án hành chính thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân khu vực theo sự phân công của luật sư hướng dẫn và được khách hàng đồng ý. Việc tập sự của luật sư tập sự được đặt dưới sự giám sát của luật sư hướng dẫn. Đây là một trong những quy định mới tại dự thảo Luật Luật sư (sửa đổi).
Luật sư tập sự còn hình thức
Số liệu báo cáo tổng kết của 34 địa phương và Liên đoàn Luật sư Việt Nam cho thấy, số lượng luật sư hành nghề thực tế đã tăng từ 4.161 luật sư (năm 2007) lên 22.098 luật sư (tính đến ngày 31/12/2025 của các địa phương). Như vậy, trung bình mỗi năm tăng thêm gần 1.000 luật sư.
Theo đánh giá của Bộ Tư pháp, chất lượng đội ngũ luật sư từng bước được nâng cao, đáp ứng tốt hơn yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế, góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích của cơ quan, cá nhân, tổ chức.
Bên cạnh đó, hiện nay luật sư đang có sự phân bổ không đồng đều, tập trung chủ yếu ở các thành phố lớn như: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh. Trong đó, có một số địa phương số lượng luật sư ít, đặc biệt là vùng biên giới, miền núi, luật sư chủ yếu thực hiện án chỉ định, các vụ việc thực hiện theo hợp đồng dịch vụ pháp lý còn ít. Vai trò của các luật sư tham gia vào các vụ án lớn, vụ án điểm hay tham vấn, tư vấn cho các dự án lớn của Chính phủ, cơ quan nhà nước còn hạn chế.
Luật Luật sư quy định tiêu chuẩn, điều kiện trở thành luật sư hiện nay dẫn đến một số trường hợp còn thiếu kỹ năng hành nghề, đạo đức nghề nghiệp của luật sư, kỹ năng, kiến thức tham gia tố tụng được cấp Chứng chỉ hành nghề của luật sư. Một số trường hợp luật sư có hành vi xúi giục, định hướng cho khách hàng, có hành vi cản trở, gây khó khăn cho cơ quan điều tra.
Bên cạnh đó, quy định về tập sự hành nghề luật sư hiện nay chưa chặt chẽ dẫn đến tình trạng tập sự còn hình thức, có hiện tượng chỉ ghi danh tập sự, chưa tham gia giúp luật sư hướng dẫn trong hoạt động nghề nghiệp. Quy định về miễn đào tạo nghề luật sư, miễn, giảm thời gian tập sự hành nghề luật sư còn chưa phù hợp với yêu cầu nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ pháp lý. Đối với các trường hợp được miễn đào tạo, miễn tập sự hành nghề luật sư, mặc dù có kinh nghiệm kiến thức về pháp luật, chuyên môn trong quá trình công tác nhưng còn thiếu kỹ năng hành nghề luật sư, chưa được trang bị đầy đủ nhận thức về trách nhiệm, ứng xử nghề nghiệp của luật sư. Quy định về việc kiểm tra kết quả tập sự hành nghề luật sư còn hạn chế nhất định, chưa bảo đảm điều kiện về bản lĩnh chính trị, bản lĩnh nghề nghiệp của người đủ điều kiện cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư, chưa có sự kết nối giữa tập sự hành nghề luật sư với tập sự trợ giúp pháp lý dù đủ tiêu chuẩn, điều kiện của các đối tượng có sự tương đồng.
Làm rõ cơ sở pháp lý để luật sư tập sự tham gia tố tụng
Liên quan đến vấn đề nâng cao chất lượng của luật sư tập sự, dự thảo Luật thay chế định người tập sự hành nghề luật sư thành luật sư tập sự, đồng thời bổ sung quyền của luật sư tập sự để họ có nhiều cơ hội thực hành nghề trong thực tế. Luật sư tập sự được tham gia tố tụng trong các vụ việc dân sự, vụ án hành chính thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân khu vực theo sự phân công của luật sư hướng dẫn và được khách hàng đồng ý. Việc tập sự của luật sư tập sự được đặt dưới sự giám sát của luật sư hướng dẫn.
Về vấn đề này, tại cuộc họp của Hội đồng thẩm định dự án Luật Luật sư (sửa đổi), đại diện Viện Kiểm sát nhân tối cao cho rằng, quy định này nhằm tạo điều kiện để người tập sự hành nghề luật sư được tiếp cận thực tiễn, tích lũy kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng và bản lĩnh nghề nghiệp ngay trong quá trình tập sự, qua đó góp phần nâng cao chất lượng đội ngũ luật sư sau khi được cấp Chứng chỉ hành nghề luật sư. Bên cạnh đó, đại diện Viện Kiểm sát nhân dân tối cao cũng đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát để bảo đảm tính thống nhất với các quy định của pháp luật tố tụng.
Lý giải về vấn đề này, đại diện Viện Kiểm sát nhân dân cho rằng, theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự và Luật Tố tụng hành chính, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự không chỉ bao gồm luật sư mà còn có thể là công dân Việt Nam đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật và được đương sự yêu cầu. Trong khi đó, pháp luật tố tụng hiện hành chưa quy định luật sư tập sự là một chủ thể độc lập tham gia tố tụng. Do đó, trường hợp luật sư tập sự tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự thì về bản chất sẽ thuộc nhóm công dân Việt Nam tham gia tố tụng theo quy định của pháp luật tố tụng.
Trên cơ sở đó, đại diện Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đề nghị cơ quan soạn thảo làm rõ trường hợp luật sư tập sự tham gia tố tụng với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự theo quy định của pháp luật tố tụng thì có thuộc phạm vi điều chỉnh của dự thảo Luật hay không? Trong trường hợp này có bắt buộc phải có sự phân công hoặc chấp thuận của luật sư hướng dẫn hay không?
Cùng chung băn khoăn này, đại diện Đoàn Luật sư tỉnh Bắc Ninh cho rằng, theo quy định tại dự thảo Luật, luật sư tập sự được thực hiện các hoạt động nghề nghiệp theo sự phân công và giám sát của luật sư hướng dẫn trong một số trường hợp. Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật về tố tụng dân sự, tố tụng hành chính và tố tụng hình sự thì luật sư tập sự không được quyền tham gia quá trình tố tụng đó. Do đó, cần rà soát, sửa đổi các luật liên quan để bảo đảm sự thống nhất trong thực hiện, đại diện Đoàn Luật sư tỉnh Bắc Ninh đề nghị.
Chế định luật sư tập sự trong dự thảo Luật nhằm nâng cao chất lượng của luật sư, tăng cường trách nhiệm tự quản của tổ chức xã hội nghề nghiệp của luật sư, đồng thời khắc phục khoảng trống pháp lý trong thời gian vừa qua đối với việc quản lý luật sư tập sự. Tuy nhiên, vẫn còn không ít ý kiến băn khoăn về chế định này. Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Đặng Hoàng Oanh, chủ trương thì đúng nhưng việc bổ sung chủ thể này hiện chưa đồng bộ với các quy định của pháp luật về tố tụng.
Đồng thời, các điều khoản thi hành cũng chưa thể hiện rõ phương án xử lý để bảo đảm luật sư tập sự sẽ được tham gia tố tụng trong các vụ việc dân sự, vụ án hành chính thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân khu vực (quy định tại Điều 9 dự thảo Luật). Do đó, trong trường hợp sửa đổi các luật về tố tụng, cơ quan soạn thảo và các cơ quan liên quan phối hợp để sửa các quy định này. Nếu hiện tại chưa có chủ trương sửa đổi các luật tố tụng trong lần này thì phối hợp cùng Viện kiểm sát nhân dân để có sự sửa đổi cần thiết nhằm bổ sung đối tượng luật sư tập sự, Thứ trưởng Đặng Hoàng Oanh đề nghị.