Vaccine “may đo” giúp ngăn ung thư tái phát
Các chuyên gia nhận định nếu kết quả này được xác nhận ở thử nghiệm quy mô lớn, đây có thể là bước ngoặt trong điều trị ung thư.
Kết quả theo dõi kéo dài 5 năm từ một thử nghiệm lâm sàng tại Mỹ cho thấy vaccine mRNA được thiết kế riêng cho từng bệnh nhân do Moderna và Merck phát triển có thể giảm một nửa nguy cơ tái phát ung thư da hắc tố - dạng ung thư da nguy hiểm nhất hiện nay.
Nghiên cứu được trình bày tại hội nghị thường niên của Hiệp hội Ung thư Lâm sàng Mỹ (ASCO) và đồng thời công bố trên Journal of Clinical Oncology. Theo kết quả được công bố, việc bổ sung vaccine cá nhân hóa vào phác đồ điều trị tiêu chuẩn giúp giảm khoảng 50% nguy cơ ung thư hắc tố tái phát sau 5 năm theo dõi.
Đây là tín hiệu đáng chú ý đối với giới y học, bởi ung thư hắc tố là dạng ung thư da có tỷ lệ tử vong cao nhất. Mặc dù chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong tổng số các ca ung thư da, bệnh lại gây ra phần lớn số ca tử vong do khả năng di căn nhanh và khó kiểm soát. Ngay cả sau phẫu thuật thành công, khoảng một nửa số bệnh nhân vẫn có nguy cơ tái phát trong vòng 5 năm đầu.
Tiến sĩ Janice Mehnert, Giám đốc Chương trình Ung thư hắc tố và Ung thư da tại Trung tâm Y tế NYU Langone (Mỹ), đồng thời là điều tra viên chính của nghiên cứu, cho biết các phương pháp điều trị hiện nay đã cải thiện đáng kể tiên lượng cho người bệnh nhưng vẫn chưa thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tái phát.
Thử nghiệm kéo dài 5 năm
Trong thử nghiệm, các nhà khoa học tuyển chọn 157 bệnh nhân mắc ung thư hắc tố giai đoạn III hoặc cao hơn. Đây là nhóm bệnh nhân có nguy cơ tái phát rất cao do ung thư đã lan đến các hạch bạch huyết hoặc vùng da lân cận.
Tất cả bệnh nhân đều được phẫu thuật cắt bỏ khối u và điều trị bằng thuốc miễn dịch pembrolizumab (Keytruda) - một trong những liệu pháp miễn dịch phổ biến nhất hiện nay. Tuy nhiên, 107 bệnh nhân trong số đó được bổ sung thêm vaccine mRNA cá nhân hóa.
Khác với các loại vaccine truyền thống được sản xuất hàng loạt, vaccine trong nghiên cứu này được thiết kế riêng cho từng người bệnh. Sau khi khối u được phẫu thuật cắt bỏ, các nhà khoa học tiến hành giải trình tự gene của tế bào ung thư để xác định những đột biến đặc trưng nhất.
Các đột biến này tạo ra những protein bất thường trên bề mặt tế bào ung thư, được gọi là “kháng nguyên mới” (neoantigen). Vaccine sẽ mang thông tin di truyền về các kháng nguyên này, giúp hệ miễn dịch học cách nhận diện và tấn công những tế bào ung thư còn sót lại trong cơ thể.
Mỗi vaccine được lập trình để nhắm tới 34 neoantigen được đánh giá là có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch mạnh nhất.
Sau khoảng 4-6 tuần sản xuất, bệnh nhân bắt đầu được tiêm vaccine theo từng đợt, đồng thời với liệu trình điều trị miễn dịch.
Theo các nhà nghiên cứu, mục tiêu của vaccine không phải là tiêu diệt khối u hiện hữu mà là giúp cơ thể phát hiện và loại bỏ những tế bào ung thư vi thể còn sót lại sau phẫu thuật - nguyên nhân chính dẫn đến tái phát bệnh.
Kết quả theo dõi sau 5 năm cho thấy gần 70% bệnh nhân được tiêm vaccine vẫn sống mà không có dấu hiệu ung thư tái phát, trong khi tỷ lệ này ở nhóm điều trị tiêu chuẩn chỉ đạt 49%.
Ngoài ra, vaccine còn giúp giảm gần 60% nguy cơ ung thư lan rộng hoặc di căn đến các cơ quan khác.
Theo Tiến sĩ Jeff Coller, chuyên gia sinh học RNA và liệu pháp điều trị tại Đại học Johns Hopkins, người không tham gia nghiên cứu, kết quả này cho thấy vaccine đang phát huy đúng cơ chế mà các nhà khoa học kỳ vọng.
“Vaccine đang huấn luyện hệ miễn dịch nhận diện dấu hiệu đặc trưng của khối u ngay cả khi khối u đã được loại bỏ khỏi cơ thể”, ông nhận định.
Điều này đặc biệt quan trọng bởi nhiều trường hợp tái phát bắt nguồn từ một lượng rất nhỏ tế bào ung thư còn tồn tại sau điều trị nhưng không thể phát hiện bằng các phương pháp xét nghiệm thông thường.
Chờ đợi thử nghiệm quyết định
Mặc dù kết quả hiện tại rất tích cực, các chuyên gia cho rằng vẫn cần thêm bằng chứng từ thử nghiệm giai đoạn III trước khi vaccine có thể được đưa vào sử dụng rộng rãi.
Một nghiên cứu quy mô lớn với khoảng 1.000 bệnh nhân tại Mỹ và châu Âu đã hoàn tất quá trình điều trị và hiện các nhà khoa học đang tổng hợp dữ liệu cuối cùng.
Một ưu điểm khác của vaccine là khả năng dung nạp tương đối tốt. Các tác dụng phụ chủ yếu tương tự vaccine Covid-19 như sốt nhẹ, ớn lạnh, đau đầu hoặc mệt mỏi và thường chỉ kéo dài vài ngày.
Theo Tiến sĩ Shailender Bhatia, Giám đốc nhóm điều trị ung thư hắc tố tại Trung tâm Ung thư Fred Hutch (Seattle), nhiều liệu pháp phối hợp trước đây thường làm tăng độc tính mà không mang lại lợi ích rõ rệt.
“Đó là lý do kết quả của nghiên cứu này rất đáng khích lệ”, ông nhận xét.
Mở ra hướng đi mới cho điều trị ung thư
Công nghệ mRNA từng được biết đến rộng rãi nhờ thành công của các vaccine Covid-19. Tuy nhiên, các nhà khoa học cho rằng tiềm năng lớn nhất của nền tảng này có thể nằm ở lĩnh vực điều trị ung thư.
Khả năng thiết kế vaccine riêng cho từng bệnh nhân giúp các nhà nghiên cứu tạo ra những liệu pháp có độ chính xác rất cao, nhắm trực tiếp vào đặc điểm di truyền của từng khối u thay vì áp dụng một phương pháp chung cho mọi người bệnh.
Nếu thử nghiệm giai đoạn III xác nhận hiệu quả như những gì đã quan sát được hiện nay, vaccine mRNA cá nhân hóa có thể trở thành liệu pháp đầu tiên chứng minh được hiệu quả rõ ràng trong việc phòng ngừa tái phát ung thư ở quy mô lớn.
“Chúng ta đã theo đuổi ý tưởng vaccine điều trị ung thư trong nhiều thập kỷ nhưng chưa có loại nào chứng minh được hiệu quả lâm sàng thuyết phục ở các thử nghiệm giai đoạn III”, Tiến sĩ Bhatia nói.
“Nếu thành công, đây sẽ là một bước ngoặt đối với điều trị ung thư, không chỉ riêng ung thư hắc tố mà còn mở đường cho việc ứng dụng công nghệ này trên nhiều loại ung thư khác trong tương lai”.