Cơ hội tái định vị ngành kiểm toán trong kỷ nguyên AI

AI không thay thế kiểm toán viên nhưng thay đổi cách làm việc

- Theo bà, AI đang tác động như thế nào đến sự chuyển dịch của nghề kiểm toán?

- AI đang tạo ra sự thay đổi sâu sắc nhất đối với nghề kiểm toán kể từ khi ngành kiểm toán chuyển từ phương pháp thủ công sang môi trường số hóa. Nếu như trước đây kiểm toán viên phải dành phần lớn thời gian cho việc thu thập dữ liệu, chọn mẫu chứng từ và thực hiện các thủ tục kiểm tra lặp đi lặp lại, thì nay nhiều công việc trong số đó đang được tự động hóa với tốc độ và quy mô chưa từng có.

Các hệ thống AI hiện nay có khả năng đọc và phân tích toàn bộ sổ cái kế toán, đối chiếu hàng triệu giao dịch trong thời gian ngắn, phát hiện các mô hình bất thường và hỗ trợ đánh giá rủi ro ngay từ giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán. Điều này giúp kiểm toán viên chuyển trọng tâm từ “kiểm tra thủ công” sang “phân tích và xét đoán”.

Như vậy, AI chỉ thay đổi cách thức thực hiện công việc chứ không làm thay đổi bản chất của nghề kiểm toán. Mục tiêu cốt lõi của nghề kiểm toán vẫn là đưa ra ý kiến độc lập về tính trung thực và hợp lý của báo cáo tài chính. Và, để đạt được điều đó, kiểm toán viên vẫn phải duy trì sự hoài nghi nghề nghiệp, hiểu sâu về mô hình kinh doanh, nhận diện động cơ quản trị lợi nhuận và đưa ra các xét đoán chuyên môn mà máy móc chưa thể thay thế hoàn toàn.

- Nhiều người lo ngại AI sẽ thay thế kiểm toán viên. Quan điểm của bà về vấn đề này như thế nào?

- Lịch sử phát triển của nghề kiểm toán cho thấy công nghệ luôn làm thay đổi cách thức làm việc, nhưng đồng thời nâng cao giá trị của những năng lực mang tính con người. Khi bảng tính điện tử xuất hiện, kế toán viên không biến mất. Khi các hệ thống ERP trở nên phổ biến, vai trò của kế toán và kiểm toán không suy giảm mà chuyển mạnh sang phân tích, kiểm soát và tư vấn.

Trong môi trường kiểm toán hiện đại, giá trị lớn nhất của kiểm toán viên không nằm ở khả năng xử lý dữ liệu mà ở năng lực đặt câu hỏi đúng, đánh giá độ tin cậy của bằng chứng, phát hiện dấu hiệu gian lận và đưa ra kết luận độc lập. Đây là những năng lực đòi hỏi tư duy phản biện, kinh nghiệm thực tiễn và đạo đức nghề nghiệp.

Nói cách khác, AI không thay thế kiểm toán viên, nhưng sẽ thay thế cách thức làm việc truyền thống của nghề kiểm toán. Những người biết kết hợp công nghệ với tư duy nghề nghiệp sẽ trở thành lực lượng có giá trị cao hơn rất nhiều trong tương lai; còn những kiểm toán viên không thích ứng với công nghệ mới có thể bị tụt lại phía sau.

Nâng tầm, nâng cấp toàn diện nghề nghiệp

- Vậy trong kỷ nguyên AI, đâu sẽ là năng lực quan trọng nhất của kiểm toán viên, thưa bà?

- Nếu trước đây kỹ năng nổi bật của kiểm toán viên là khả năng thực hiện thủ tục chính xác và tuân thủ quy trình, thì trong tương lai năng lực quan trọng nhất sẽ là xét đoán nghề nghiệp dựa trên sự hoài nghi, tư duy phản biện và đạo đức nghề nghiệp.

AI có thể phát hiện một giao dịch bất thường, nhưng không thể hoàn toàn hiểu động cơ quản trị, văn hóa doanh nghiệp hay các tín hiệu tinh vi của gian lận như một kiểm toán viên giàu kinh nghiệm. Công nghệ càng phát triển, vai trò của con người trong việc đặt câu hỏi, kiểm chứng giả định và đưa ra kết luận độc lập càng trở nên quan trọng.

Tôi cho rằng nghề kiểm toán sẽ không bị thay thế mà đang được nâng tầm. Những công việc mang tính lặp lại sẽ dần được tự động hóa, trong khi giá trị của kiểm toán viên sẽ tập trung ngày càng nhiều vào phân tích sâu, tư vấn và bảo đảm niềm tin cho thị trường tài chính.

- Trước những thách thức và cơ hội này, bà có khuyến nghị cho ngành kiểm toán Việt Nam trong giai đoạn hiện nay?

- Điều quan trọng nhất là phải nhìn nhận AI như một cơ hội để nâng cấp toàn diện nghề kiểm toán, chứ không đơn thuần là một công cụ hỗ trợ kỹ thuật.

Ngay từ các trường đại học và tổ chức nghề nghiệp, cần tiếp tục đổi mới chương trình đào tạo theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa kế toán - kiểm toán với dữ liệu, công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và đạo đức nghề nghiệp. Như tại Học viện Ngân hàng, nhiều học phần đã được bổ sung hoặc thiết kế theo hướng tăng cường năng lực số cho sinh viên ngành kế toán và kiểm toán. Thông qua các nội dung này, nhà trường mong muốn sinh viên không chỉ vững chuyên môn mà còn có khả năng thích ứng nhanh với môi trường làm việc đang được số hóa mạnh mẽ tại các doanh nghiệp và công ty kiểm toán trong nước cũng như quốc tế.

Còn với doanh nghiệp kiểm toán, tôi cho rằng, chiến lược đúng đắn không phải là đầu tư công nghệ một cách dàn trải, mà là lựa chọn những lĩnh vực có thể tạo ra giá trị rõ rệt như đánh giá rủi ro, phân tích dữ liệu và tự động hóa các thủ tục lặp lại, đồng thời đào tạo kiểm toán viên trở thành những chuyên gia biết sử dụng công nghệ để nâng cao chất lượng xét đoán.

Đối với từng kiểm toán viên cần nâng cao khả năng đặt ra những câu hỏi đúng và trúng, đánh giá độ tin cậy của bằng chứng và đưa ra các kết luận độc lập trong một môi trường ngày càng được hỗ trợ bởi AI.

Nếu tận dụng tốt cơ hội này, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng một thế hệ kiểm toán viên mới có năng lực cạnh tranh toàn cầu và đóng góp tích cực vào sự minh bạch và phát triển bền vững của thị trường tài chính.

- Xin cảm ơn bà!

Minh Anh