Sắp xếp thôn, tổ dân phốBài 3: Sau quyết sách là bài toán con người

Từ số lượng sang chất lượng

Sau khi Đề án sắp xếp thôn, tổ dân phố được xây dựng, điều người dân quan tâm không chỉ là tên gọi mới hay số lượng đầu mối giảm xuống mà là bộ máy mới sẽ hoạt động ra sao và ai là những người trực tiếp giải quyết công việc của dân ở khu dân cư. Vì vậy, nhiều đại biểu HĐND cấp xã cho rằng, phía sau mỗi nghị quyết sắp xếp còn là một bài toán không kém phần quan trọng: bài toán con người.

Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương, HĐND cấp xã được quyết định số lượng người hoạt động không chuyên trách hưởng phụ cấp từ ngân sách nhà nước trên địa bàn theo quy định của cấp tỉnh. Đây là điểm mới thể hiện rõ tinh thần phân cấp, phân quyền trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; đồng thời, đặt ra trách nhiệm lớn hơn đối với HĐND trong việc bảo đảm chất lượng hoạt động của hệ thống chính trị ở khu dân cư.

Yêu cầu này càng rõ khi Nghị định số 185/2026/NĐ-CP quy định số lượng người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố không quá 3 người, gồm: Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn hoặc Tổ trưởng tổ dân phố và Trưởng ban Công tác Mặt trận. Tổ trưởng là người hoạt động không chuyên trách, có nhiệm kỳ 5 năm do người dân trực tiếp bầu; việc bố trí thêm người hỗ trợ do HĐND cấp tỉnh quyết định căn cứ điều kiện thực tế và khả năng ngân sách. Trong khi đó, nhiều thôn, tổ dân phố sau sắp xếp có quy mô từ hàng trăm đến hàng nghìn hộ dân, đòi hỏi phải chuyển từ tư duy bố trí đủ người sang lựa chọn đúng người.

Ông Nguyễn Văn Quỳnh, Tổ trưởng một khu dân cư tại Ninh Bình cho biết, sau sáp nhập, khối lượng công việc chắc chắn tăng lên đáng kể. Trước đây, nhiều việc có thể giải quyết thông qua các cuộc họp trực tiếp. Nay phần lớn thông tin được trao đổi qua điện thoại thông minh, các nhóm Zalo hoặc hệ thống điều hành điện tử. Nếu người làm công tác ở khu dân cư không theo kịp yêu cầu mới thì rất khó hoàn thành nhiệm vụ.

Thực tế, Nghị định 185 mở rộng đáng kể vai trò của thôn, tổ dân phố với 9 hoạt động tự quản và 7 hoạt động phối hợp, hỗ trợ chính quyền cấp xã; bổ sung nhiều nhiệm vụ mới như quản lý tài sản cộng đồng, quản lý các khoản đóng góp, hỗ trợ chuyển đổi số, triển khai dịch vụ công và các chương trình phát triển kinh tế - xã hội. Theo ông Quỳnh, điều người dân mong là những người được lựa chọn phải thực sự có trách nhiệm, có năng lực và dành đủ thời gian cho công việc chung.

Không chỉ vậy, Nghị định 185 còn quy định Tổ trưởng có 14 nhóm nhiệm vụ; đồng thời mở rộng quyền hạn từ 2 lên 6 quyền. Điều đó cho thấy trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố ngày nay không chỉ đại diện cho cộng đồng dân cư mà đã trở thành một “mắt xích” quan trọng trong hệ thống quản trị địa phương.

Người gần dân nhất phải đủ năng lực

Nếu trước đây, tiêu chí quan trọng nhất đối với Trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố là uy tín trong cộng đồng thì nay yêu cầu đó đã được mở rộng đáng kể. Quá trình chuyển đổi số đang làm thay đổi phương thức quản trị ở cơ sở, từ cập nhật dữ liệu dân cư, triển khai dịch vụ công trực tuyến đến tiếp nhận phản ánh, kiến nghị của người dân. Điều đó đòi hỏi đội ngũ hoạt động không chuyên trách không chỉ có kinh nghiệm, trách nhiệm mà còn phải thích ứng với môi trường làm việc số.

Phù hợp với yêu cầu đó, Nghị định 185/2026/NĐ-CP đã bổ sung nhiều tiêu chuẩn mới đối với Tổ trưởng tổ dân phố như: có khả năng ứng dụng công nghệ thông tin, xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện nhiệm vụ và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số; đồng thời, không thuộc trường hợp đang bị xử lý kỷ luật, bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc chấp hành án theo quy định.

Ông Trương Công Nam, đại biểu HĐND xã Ea Krêl, tỉnh Gia Lai cho rằng, sau sáp nhập, hình ảnh người đứng đầu khu dân cư cũng đang thay đổi. Trưởng thôn hay tổ trưởng tổ dân phố hiện nay không chỉ là người nắm tình hình địa bàn mà còn phải biết sử dụng công nghệ thông tin, tiếp nhận và xử lý công việc trên môi trường số; đồng thời, có khả năng điều hành và kết nối cộng đồng. Đây là những yêu cầu rất khác so với trước đây.

Theo ông Nam, khó khăn hiện nay là nhiều cán bộ cơ sở giàu kinh nghiệm nhưng hạn chế về kỹ năng công nghệ, trong khi lực lượng trẻ có lợi thế về chuyển đổi số lại chưa thực sự mặn mà với công việc ở khu dân cư do áp lực lớn, phụ cấp còn thấp. Điều này khiến việc lựa chọn nhân sự sau sắp xếp trở thành bài toán không dễ đối với nhiều địa phương.

Đồng quan điểm, ông Lê Văn Cương, Bí thư Chi bộ thôn tại xã Hưng Nguyên, Nghệ An cho rằng, bên cạnh uy tín cộng đồng, cần sớm xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng đối với đội ngũ hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố. Không thể chỉ dựa vào thâm niên hay sự quen biết. Người được lựa chọn phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu về năng lực thực tiễn, khả năng vận động quần chúng, kỹ năng số và tinh thần trách nhiệm. Đó mới là nền tảng để bộ máy mới hoạt động hiệu quả sau sắp xếp”. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, tìm ra người đáp ứng đủ các tiêu chuẩn như trên và theo xu hướng ưu tiên người trong độ tuổi lao động, khuyến khích người có trình độ chuyên môn và quy định việc đóng BHXH bắt buộc như Nghị định 185 quy định đang là bài toán khó với không ít địa phương.

Nhiều đại biểu HĐND cấp xã cũng cho rằng, khi được trao quyền quyết định số lượng người hoạt động không chuyên trách hưởng phụ cấp từ ngân sách nhà nước, HĐND không chỉ quyết định về tổ chức bộ máy mà còn quyết định chất lượng nguồn nhân lực ở tuyến gần dân nhất. Vì vậy, chọn đúng người không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nền tảng nâng cao hiệu quả quản trị địa phương và thực hiện thành công mục tiêu cuối của việc sắp xếp thôn, tổ dân phố: phục vụ nhân dân tốt hơn.

Giang Mỹ