Sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên mới
Trong nhiều thập niên, sức mạnh của một quốc gia thường được đo bằng những yếu tố hữu hình như tài nguyên, quy mô dân số, nguồn vốn đầu tư hay năng lực sản xuất; nhưng bước sang thế kỷ XXI, đặc biệt trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng bởi công nghệ, địa chính trị, biến đổi khí hậu, những thước đo ấy đang thay đổi.
Tại cuộc làm việc với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: Nghị quyết về đổi mới mô hình phát triển đất nước cần khẳng định tư tưởng phát triển cốt lõi của Việt Nam trong kỷ nguyên mới là xây dựng năng lực tự chủ sáng tạo và khả năng tự thích ứng của quốc gia. Phát triển là làm cho đất nước có năng lực ngày càng cao hơn trong tự nhận thức thời đại, tự đổi mới thể chế, tự làm chủ tri thức và công nghệ, tự nuôi dưỡng con người sáng tạo, tự tái tạo môi trường sống, tự bảo vệ lợi ích quốc gia và tự mở rộng không gian phát triển.
Định hướng này chính là cách tiếp cận mới về sức mạnh quốc gia trong thời đại cạnh tranh ngày càng quyết liệt về công nghệ, dữ liệu và tri thức. Một quốc gia có thể không giàu tài nguyên nhưng vẫn phát triển nếu tạo ra được tri thức mới. Một nền kinh tế có thể chịu nhiều tác động từ bên ngoài nhưng vẫn duy trì đà tăng trưởng nếu có khả năng thích ứng nhanh. Một đất nước có thể hội nhập sâu rộng mà vẫn giữ được vị thế nếu làm chủ được công nghệ cốt lõi, dữ liệu chiến lược và các chuỗi giá trị quan trọng.
Nói cách khác, năng lực tự chủ sáng tạo và khả năng tự thích ứng đang trở thành những yếu tố quyết định sức mạnh quốc gia. Hai yếu tố này gắn bó chặt chẽ với nhau. Sáng tạo tạo ra động lực mới cho tăng trưởng. Thích ứng giúp duy trì động lực đó trước những biến động không ngừng của thời đại. Đặc biệt, năng lực tự chủ sáng tạo càng lớn thì khả năng thích ứng càng cao.
Tự chủ sáng tạo không hình thành từ mong muốn chủ quan. Đó là năng lực được bồi đắp từ thể chế, nguồn nhân lực, khoa học công nghệ, sức sống của doanh nghiệp và khả năng học hỏi của toàn xã hội. Không phải ngẫu nhiên Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt yêu cầu “tự đổi mới thể chế” trước “tự làm chủ tri thức và công nghệ”. Thứ tự ấy cho thấy một nhận thức rất rõ ràng: muốn tự chủ sáng tạo, trước hết phải giải phóng sức sáng tạo.
Lịch sử phát triển của nhiều quốc gia cho thấy những bước tiến lớn về công nghệ thường được mở đường bằng các cải cách thể chế mạnh mẽ. Đổi mới sáng tạo chỉ có thể phát triển trong môi trường khuyến khích thử nghiệm, chấp nhận rủi ro và bảo vệ người dám nghĩ, dám làm. Doanh nghiệp sẽ không đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) nếu môi trường chính sách thiếu ổn định. Nhà khoa học khó tạo đột phá nếu còn bị trói buộc bởi những thủ tục hành chính nặng nề... Bởi vậy, yêu cầu đầu tiên để xây dựng năng lực tự chủ sáng tạo chính là tiếp tục đổi mới mạnh mẽ thể chế theo hướng kiến tạo phát triển, khơi thông mọi nguồn lực và tạo không gian cho đổi mới sáng tạo.
Yêu cầu thứ hai là xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực sự lấy doanh nghiệp làm trung tâm. Theo kinh nghiệm quốc tế, nơi tạo ra giá trị kinh tế từ tri thức không phải phòng thí nghiệm mà là doanh nghiệp. Doanh nghiệp là chủ thể thương mại hóa tri thức, đưa công nghệ vào sản xuất và tạo ra năng lực cạnh tranh. Vì vậy, bên cạnh tăng đầu tư cho khoa học công nghệ, cần phải tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư mạnh hơn cho R&D, làm chủ công nghệ, tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu và từng bước hình thành những doanh nghiệp công nghệ có năng lực cạnh tranh quốc tế.
Cùng với đó, cần coi phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là nhiệm vụ chiến lược lâu dài. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh hình mẫu con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới phải có tư duy sáng tạo, khả năng học tập suốt đời, năng lực thích ứng nhanh với thay đổi, năng lực số và tinh thần công dân số. Suy cho cùng, cạnh tranh quốc gia trong tương lai sẽ là cạnh tranh về chất lượng con người. Quốc gia nào có nguồn nhân lực sáng tạo hơn, học hỏi nhanh hơn, làm chủ công nghệ tốt hơn và có khát vọng phát triển mạnh mẽ hơn, quốc gia đó sẽ có lợi thế.
Khi nhấn mạnh yêu cầu xây dựng năng lực tự chủ sáng tạo và khả năng tự thích ứng của quốc gia, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thực chất đang đặt ra yêu cầu lớn hơn: xây dựng nội lực phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới. Sức mạnh bền vững nhất của một quốc gia, suy đến cùng, không nằm ở những gì đang sở hữu mà nằm ở khả năng tự đổi mới, tự học hỏi và tự vươn lên trước mọi thay đổi của thời đại.