Bài toán chống gian lận thi cử trong kỷ nguyên AI

Mỗi mùa thi đại học, cuộc chiến chống gian lận ở các nước lại bước sang một giai đoạn mới. Nếu trước đây, các hội đồng thi chủ yếu đối phó với tài liệu quay cóp, thiết bị liên lạc bí mật hay hiện tượng thi hộ, thì trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), những thách thức mới đang xuất hiện với tốc độ chưa từng có.

Từ camera giám sát tích hợp AI, nhận diện khuôn mặt, xác thực sinh trắc học cho đến việc tạm thời vô hiệu hóa các chatbot thông minh, nhiều quốc gia đang triển khai hàng loạt giải pháp nhằm bảo vệ tính công bằng của những kỳ thi có ý nghĩa quyết định đối với tương lai của hàng triệu học sinh.

Cuộc chiến mới trong thời đại AI

Sự phát triển nhanh chóng của các mô hình AI tạo sinh như ChatGPT, Gemini, Claude hay DeepSeek đã mở ra nhiều cơ hội cho giáo dục. Tuy nhiên, công nghệ này cũng đặt ra nguy cơ mới đối với các kỳ thi có tính cạnh tranh cao.

Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh hoặc kính thông minh có camera, thí sinh có thể chụp đề thi, gửi cho AI xử lý và nhận câu trả lời trong thời gian rất ngắn. Các thiết bị đeo siêu nhỏ, tai nghe không dây hay công nghệ nhận dạng hình ảnh ngày càng tinh vi khiến việc phát hiện gian lận trở nên khó khăn hơn.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia đã lựa chọn tăng cường ứng dụng công nghệ để bảo vệ sự công bằng của các kỳ thi quốc gia.

Trung Quốc: Huy động AI để chống gian lận bằng AI

Có lẽ không nơi nào cuộc chiến chống gian lận được triển khai quyết liệt như tại Trung Quốc, nơi kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia Gaokao được xem là một trong những kỳ thi khắc nghiệt nhất thế giới.

Năm nay, gần 14 triệu học sinh tham dự Gaokao. Trước nguy cơ thí sinh lợi dụng các chatbot AI để giải đề, nhà chức trách Trung Quốc đã áp dụng hàng loạt biện pháp kiểm soát mới như giám sát thời gian thực bằng AI, nhận diện khuôn mặt, máy dò kim loại và các đội giám sát tín hiệu vô tuyến nhằm phát hiện hành vi gian lận từ xa.

Nhiều công ty công nghệ lớn của Trung Quốc như Alibaba, Tencent, ByteDance và Moonshot đã tạm thời vô hiệu hóa các tính năng nhận diện hình ảnh hoặc giải bài tập trong thời gian diễn ra Gaokao. Khi người dùng cố gắng chụp câu hỏi thi để gửi cho chatbot, hệ thống sẽ từ chối trả lời.

Tại nhiều địa phương, giám thị được yêu cầu kiểm tra kỹ kính đeo của thí sinh nhằm ngăn chặn việc sử dụng kính thông minh tích hợp camera và kết nối không dây.

Theo quy định của Trung Quốc, gian lận trong Gaokao có thể bị xử lý hình sự, phản ánh quyết tâm bảo vệ sự công bằng của kỳ thi được xem là cánh cửa thay đổi cuộc đời của hàng triệu người trẻ.

Ấn Độ: Sinh trắc học chống thi hộ

Trong khi Trung Quốc tập trung vào công nghệ giám sát, Ấn Độ lại ưu tiên giải quyết một vấn đề tồn tại nhiều năm là hiện tượng thi hộ và giả mạo danh tính.

Sau hàng loạt bê bối liên quan đến các kỳ thi tuyển sinh và tuyển dụng công chức, nhiều cơ quan khảo thí tại nước này đã triển khai hệ thống xác thực đa lớp gồm dấu vân tay, nhận diện khuôn mặt, mã QR trên giấy báo dự thi và đối chiếu dữ liệu căn cước công dân.

Trong các kỳ thi quy mô lớn, camera giám sát được lắp đặt tại toàn bộ phòng thi, trong khi dữ liệu sinh trắc học được sử dụng để xác minh danh tính thí sinh trước khi vào phòng thi. Nhờ đó, nhiều trường hợp thi hộ đã bị phát hiện ngay tại cổng kiểm tra.

Những biện pháp này được triển khai trong bối cảnh Ấn Độ liên tiếp đối mặt với các vụ rò rỉ đề thi và gian lận có tổ chức. Riêng năm nay, một số kỳ thi lớn đã phải hủy hoặc tổ chức lại sau khi xuất hiện cáo buộc rò rỉ đề hoặc sai phạm trong khâu tổ chức.

Hàn Quốc: Kỳ thi được bảo vệ như một sự kiện an ninh quốc gia

Tại Hàn Quốc, công tác bảo đảm tính công bằng của kỳ thi đại học Suneung được tổ chức với mức độ nghiêm ngặt hiếm thấy.

Trong ngày thi, thí sinh phải trải qua nhiều lớp kiểm tra an ninh trước khi vào phòng thi. Điện thoại di động, đồng hồ thông minh, tai nghe không dây và mọi thiết bị điện tử có khả năng lưu trữ hoặc truyền tải dữ liệu đều bị cấm tuyệt đối. Những vật dụng bị thu giữ chỉ được trả lại sau khi kết thúc buổi thi.

Các phòng thi đều được giám sát nghiêm ngặt, trong khi giám thị được đào tạo kỹ về quy trình phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm.

Những năm gần đây, Hàn Quốc cũng đặc biệt cảnh giác với các thiết bị công nghệ cao có kích thước siêu nhỏ. Bộ Giáo dục nước này thường xuyên cập nhật danh mục thiết bị bị cấm, đồng thời phối hợp với cơ quan viễn thông để phát hiện các tín hiệu liên lạc bất thường quanh khu vực thi.

Châu Âu siết chặt thiết bị thông minh

Tại châu Âu, trọng tâm chống gian lận hiện nay là kiểm soát các thiết bị điện tử cá nhân.

Trong kỳ thi Tú tài (thi tốt nghiệp THPT), Pháp coi việc sử dụng điện thoại thông minh, đồng hồ thông minh hoặc bất kỳ thiết bị nào có khả năng trao đổi thông tin là hành vi gian lận. Những trường hợp vi phạm có thể bị hủy kết quả thi, cấm tham gia các kỳ thi quốc gia trong nhiều năm hoặc cấm đăng ký vào các cơ sở giáo dục đại học công lập. Một số hành vi nghiêm trọng còn có thể bị xử lý hình sự.

Tại Anh, Cơ quan quản lý các kỳ thi và bằng cấp của Anh (Ofqual) thường xuyên cảnh báo về sự xuất hiện của các thiết bị điện tử ngụy trang có kích thước rất nhỏ như tai nghe siêu nhỏ, đồng hồ thông minh, kính gắn camera hay bút ghi âm có khả năng truyền dữ liệu ra bên ngoài.

Để đối phó với nguy cơ này, các trường học và hội đồng thi được yêu cầu thực hiện quy trình kiểm tra nghiêm ngặt trước khi thí sinh vào phòng thi. Điện thoại di động và các thiết bị điện tử phải được cất giữ ở khu vực riêng, trong khi giám thị được tập huấn để nhận diện các phương thức gian lận công nghệ cao mới xuất hiện trên thị trường.

Công nghệ không phải lời giải duy nhất

Mặc dù nhiều quốc gia đang đầu tư mạnh vào công nghệ giám sát, các chuyên gia giáo dục cho rằng cuộc chiến chống gian lận không thể chỉ dựa vào máy móc.

Thực tế cho thấy gian lận thi cử luôn thay đổi theo sự phát triển của công nghệ. Khi camera AI được triển khai, những thiết bị gian lận mới lại xuất hiện. Khi chatbot bị vô hiệu hóa, người gian lận có thể tìm kiếm những phương thức khác. Bởi vậy, bên cạnh công nghệ, nhiều nước đang tăng cường giáo dục đạo đức và nâng cao nhận thức của học sinh về giá trị thực sự của việc học.

Dẫu công nghệ có thể hỗ trợ phát hiện và ngăn chặn gian lận, nền tảng của một kỳ thi công bằng vẫn nằm ở ý thức trung thực của mỗi thí sinh. Trong một thế giới mà kiến thức ngày càng dễ tiếp cận nhờ AI, điều được đánh giá không chỉ là khả năng ghi nhớ hay tìm kiếm câu trả lời, mà còn là năng lực tư duy độc lập, tinh thần trách nhiệm và sự trung thực. Đó cũng là những giá trị mà bất kỳ hệ thống giáo dục nào đều hướng tới trong hành trình chuẩn bị cho thế hệ tương lai.

Hồng Nhung