Kỹ năng chất vấn của đại biểu HĐND cấp xãBài cuối: Công cụ quan trọng kiểm soát quyền lực nhà nước ở địa phương

Bảo đảm lựa chọn những vấn đề dân sinh bức xúc

Điểm mới đáng chú ý của hoạt động chất vấn theo Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2025 là việc lựa chọn nội dung chất vấn không còn chủ yếu dựa trên đăng ký của đại biểu tại phiên khai mạc kỳ họp như trước đây, mà được chuẩn bị từ sớm, theo một quy trình chặt chẽ với các tiêu chí cụ thể. Theo đó, các nhóm vấn đề được lựa chọn phải là những vấn đề bức xúc, nổi lên, có tác động lớn đến đời sống nhân dân; những nội dung được cử tri nhiều lần kiến nghị; các hạn chế, bất cập được phát hiện qua hoạt động giám sát, khảo sát hoặc các vấn đề có dấu hiệu vi phạm pháp luật, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Đồng thời, những nội dung đã được HĐND ban hành nghị quyết giám sát trong vòng 12 tháng trước thời điểm chất vấn sẽ không được đưa vào chương trình chất vấn.

Theo đại biểu Nguyễn Thị Ngọc - xã Xuân Lộc, Hà Tĩnh, quy định mới đòi hỏi đại biểu HĐND phải thay đổi cách tiếp cận đối với hoạt động chất vấn. Nếu như trước đây, đại biểu có thể chuẩn bị câu hỏi và đăng ký chất vấn ngay tại kỳ họp thì nay cần chủ động theo dõi tình hình địa phương từ sớm, nghiên cứu các báo cáo giám sát, tổng hợp ý kiến, kiến nghị của cử tri và tích cực tham gia góp ý khi Thường trực HĐND lấy ý kiến lựa chọn nhóm vấn đề chất vấn. '’Đây là quy trình mới đại biểu cần đặc biệt quan tâm, bởi nếu không tham gia ngay từ giai đoạn chuẩn bị, nhiều vấn đề cử tri quan tâm có thể không được đưa vào chương trình chất vấn chính thức’', bà Ngọc chia sẻ.

Đáng chú ý, việc lựa chọn nội dung chất vấn hiện nay được thực hiện theo các mốc thời gian rất cụ thể. Chậm nhất 15 ngày trước kỳ họp, cơ quan giúp việc HĐND phải dự kiến nhóm vấn đề chất vấn và người bị chất vấn để lấy ý kiến các Ban của HĐND. Chậm nhất 10 ngày trước kỳ họp, Thường trực HĐND xem xét, cho ý kiến và gửi xin ý kiến đại biểu HĐND. Trên cơ sở kết quả lấy ý kiến, HĐND quyết định lựa chọn các nhóm vấn đề chất vấn theo nguyên tắc ưu tiên những nội dung nhận được sự đồng thuận cao nhất của đại biểu. Sau khi nhóm vấn đề chất vấn được xác định, công tác chuẩn bị cho phiên chất vấn tiếp tục được thực hiện bài bản hơn.

Theo nhiều đại biểu, những quy định mới này không chỉ nâng cao tính chuyên nghiệp của hoạt động chất vấn mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với mỗi đại biểu HĐND trong việc bám sát thực tiễn, nắm chắc tâm tư, nguyện vọng của cử tri và tham gia ngay từ khâu chuẩn bị, bảo đảm những vấn đề dân sinh bức xúc thực sự được đưa ra nghị trường.

Phải có nghị quyết, báo cáo kết quả thực hiện

Điểm mới nổi bật tiếp theo là cơ chế theo dõi trách nhiệm sau chất vấn. Theo quy định mới, sau khi kết thúc phiên chất vấn, HĐND phải ban hành nghị quyết về chất vấn và trả lời chất vấn. Đây là nội dung hoàn toàn khác với cách làm trước đây ở nhiều địa phương cấp xã, cấp huyện khi kết quả chất vấn chủ yếu được ghi nhận trong biên bản hoặc kết luận của chủ tọa kỳ họp. Nghị quyết chất vấn phải xác định rõ bốn nội dung cơ bản gồm: đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ và trách nhiệm của người bị chất vấn; những hạn chế, bất cập và nguyên nhân; giải pháp, thời hạn khắc phục; trách nhiệm tổ chức thực hiện và báo cáo kết quả.

Như vậy, những cam kết được đưa ra tại hội trường không còn dừng lại ở lời hứa mà trở thành nội dung được HĐND giao nhiệm vụ chính thức bằng một văn bản có tính bắt buộc phải thực thi chính là nghị quyết của HĐND. Một điểm mới khác mà đại biểu cần lưu ý là cơ chế trả lời chất vấn bằng văn bản. Đối với những nội dung chưa thể trả lời ngay, cần xác minh thêm hoặc chưa thuộc nhóm vấn đề chất vấn, HĐND có thể cho phép trả lời bằng văn bản. Trong trường hợp này, người bị chất vấn phải trả lời trong thời hạn 20 ngày. Nếu không đồng ý với nội dung trả lời, trong thời hạn 30 ngày kể từ khi nhận được văn bản, đại biểu có quyền đề nghị Thường trực HĐND đưa vấn đề ra thảo luận tại kỳ họp gần nhất hoặc kiến nghị xem xét trách nhiệm đối với người bị chất vấn.

Đặc biệt, quy định mới đã hình thành cơ chế giám sát sau chất vấn tương đối đầy đủ. Chậm nhất 20 ngày trước kỳ họp tiếp theo, người đã trả lời chất vấn phải gửi báo cáo kết quả thực hiện nghị quyết chất vấn. Các báo cáo này được chuyển đến đại biểu HĐND để nghiên cứu trước kỳ họp. Đây chính là căn cứ quan trọng để đại biểu đánh giá mức độ hoàn thành các cam kết đã được đưa ra trước đó; xác định những nội dung đã giải quyết dứt điểm, những vấn đề còn tồn tại hoặc những trường hợp chậm thực hiện cần tiếp tục đưa vào chương trình giám sát, tái chất vấn hoặc xem xét trách nhiệm.

Có thể thấy, điểm mới quan trọng nhất của quy định hiện hành là biến hoạt động chất vấn từ một phiên hỏi - đáp tại hội trường thành một quy trình giám sát khép kín. Qua đó, chất vấn không chỉ là diễn đàn để làm rõ trách nhiệm mà còn trở thành công cụ quan trọng để HĐND thực hiện chức năng kiểm soát quyền lực nhà nước ở địa phương. Vì vậy, bên cạnh kỹ năng đặt câu hỏi, đại biểu HĐND cần quan tâm nhiều hơn đến việc tham gia lựa chọn nhóm vấn đề chất vấn, theo dõi việc ban hành nghị quyết về chất vấn và giám sát kết quả thực hiện các cam kết sau chất vấn. Chỉ khi làm tốt toàn bộ quy trình này, hoạt động chất vấn mới thực sự tạo chuyển biến trong quản lý, điều hành, nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan chịu sự giám sát và đáp ứng kỳ vọng của cử tri.

Bình Nguyên