Biến tiết kiệm thành văn hóa phát triển
Thông điệp “Tiết kiệm năng lượng, thịnh vượng tương lai” nhân Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí (31/5) nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng văn hóa tiết kiệm trong toàn xã hội để khắc phục tình trạng lãng phí hiện hữu. Việc biến tiết kiệm thành chuẩn mực ứng xử và trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức sẽ tạo nguồn lực quan trọng để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
.jpg)
Thông điệp “Tiết kiệm năng lượng, thịnh vượng tương lai” nhân Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí (31/5) nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng văn hóa tiết kiệm trong toàn xã hội để khắc phục tình trạng lãng phí hiện hữu. Việc biến tiết kiệm thành chuẩn mực ứng xử và trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức sẽ tạo nguồn lực quan trọng để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Không chỉ là một đức tính, mà là nguồn lực phát triển quốc gia
Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi thực hành tiết kiệm là một trong những nguyên tắc quan trọng của xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; “tiết kiệm là quốc sách”, đồng thời Người nhấn mạnh rằng: “tiết kiệm không phải là bủn xỉn” mà là sử dụng hợp lý nhất sức người, sức của và thời gian để đem lại lợi ích lớn nhất cho Nhân dân và đất nước (1).
Tư tưởng ấy đến nay vẫn còn nguyên giá trị. Trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những mục tiêu rất lớn được xác định trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng và đang tiếp tục được cụ thể hóa trong Văn kiện Đại hội XIV, yêu cầu phát huy tối đa mọi nguồn lực cho phát triển trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Điều đó đồng nghĩa với việc không chỉ tạo ra nguồn lực mới mà còn phải kiên quyết khắc phục tình trạng thất thoát, lãng phí các nguồn lực hiện có.
Thực tế cho thấy, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng qua 40 năm đổi mới. Quy mô nền kinh tế không ngừng mở rộng; đời sống vật chất và tinh thần của Nhân dân ngày càng được nâng cao; vị thế và uy tín quốc tế của đất nước ngày càng được khẳng định.
Bên cạnh những thành tựu đó, lãng phí vẫn là một trong những vấn đề gây nhiều trăn trở. Công tác đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí chưa bao giờ được làm mạnh và quyết liệt như những năm gần đây, những con số thất thoát hàng nghìn tỷ đồng ở những đại án làm cho xã hội không khỏi giật mình về sự lãng phí quá lớn trong khi đất nước còn nghèo, người dân còn nhiều khó khăn.
Trong bài viết “Chống lãng phí”, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ rõ: lãng phí đang là một trong những nguyên nhân làm suy giảm nguồn lực phát triển, làm mất hoặc làm chậm cơ hội phát triển của đất nước, gây bức xúc trong xã hội và làm giảm hiệu quả sử dụng các nguồn lực quốc gia (2).
Đây không chỉ là sự cảnh báo mà còn là yêu cầu hành động đối với toàn hệ thống chính trị và mỗi người dân. Bởi suy cho cùng, một quốc gia phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng hay quy mô GDP mà còn được đánh giá bằng năng lực quản trị và hiệu quả sử dụng mọi nguồn lực. Một xã hội biết tiết kiệm, biết trân trọng từng cơ hội phát triển sẽ tạo dựng được sức mạnh bền vững. Ngược lại, mọi sự lãng phí đều làm hao hụt nguồn lực và làm chậm bước tiến của đất nước.
Từ lãng phí điện năng đến lãng phí nguồn lực quốc gia
Thông điệp “Tiết kiệm năng lượng, thịnh vượng tương lai” nhân Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí (31/5) nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Đây là vấn đề có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh nhu cầu năng lượng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội ngày càng gia tăng.
.jpg)
Theo Quy hoạch điện VIII, nhu cầu điện thương phẩm của Việt Nam được dự báo tiếp tục tăng trưởng ở mức cao trong nhiều năm tới nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước (3). Đồng nghĩa với việc hệ thống điện quốc gia phải liên tục được đầu tư mở rộng, đòi hỏi nguồn vốn rất lớn và thời gian chuẩn bị kéo dài.
Trong bối cảnh đó, tiết kiệm điện được xem là “nguồn năng lượng sạch đầu tiên”, là giải pháp có hiệu quả kinh tế cao nhất. Một kilowatt giờ điện được tiết kiệm không chỉ giúp giảm chi phí cho người dân và doanh nghiệp mà còn góp phần giảm áp lực đầu tư nguồn điện mới, giảm khai thác tài nguyên thiên nhiên và giảm phát thải ra môi trường.
Những năm gần đây, Chính phủ liên tục ban hành các chỉ đạo về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Tuy nhiên, trong các đợt nắng nóng cao điểm, hệ thống điện quốc gia vẫn chịu áp lực lớn do nhu cầu tiêu thụ tăng mạnh. Điều đó cho thấy tiết kiệm năng lượng không chỉ là trách nhiệm của ngành điện mà là trách nhiệm của toàn xã hội.
Thế nhưng, lãng phí điện năng vẫn diễn ra khá phổ biến. Không khó để bắt gặp những căn phòng sáng đèn dù không có người sử dụng; điều hòa hoạt động trong khi cửa mở; máy tính, quạt điện và các thiết bị điện vẫn vận hành sau giờ làm việc. Điều đáng suy nghĩ là phần lớn những hành vi này không xuất phát từ thiếu hiểu biết mà từ tâm lý thờ ơ và vô cảm trước tài sản công, trước nguồn lực xã hội. Khi khoản chi phí được thanh toán từ ngân sách hoặc nguồn kinh phí chung, ý thức tiết kiệm thường giảm đi đáng kể.
Nhưng điện năng chỉ là phần nổi của tảng băng lãng phí. Đằng sau những bóng đèn sáng thừa hay những chiếc điều hòa hoạt động vô ích là câu chuyện lớn hơn về văn hóa sử dụng nguồn lực của xã hội. Lãng phí còn hiện diện trong việc sử dụng nước sạch, đất đai, tài nguyên thiên nhiên, vật tư công, phương tiện công và nhiều loại tài sản xã hội khác.
Có những nguồn lực hữu hình có thể nhìn thấy ngay bằng tiền bạc, nhưng cũng có những dạng lãng phí vô hình mà hậu quả chỉ được nhận ra sau nhiều năm. Đó chính là lý do vấn đề chống lãng phí ngày nay không thể chỉ giới hạn ở việc tiết kiệm điện hay tiết kiệm chi tiêu, mà phải được nhìn nhận như một nhiệm vụ tổng thể nhằm bảo vệ và phát huy mọi nguồn lực phát triển đất nước.
Chống lãng phí - mệnh lệnh từ yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên mới
Một trong những điểm đặc biệt sâu sắc trong bài viết “Chống lãng phí” của Tổng Bí thư Tô Lâm là sự nhấn mạnh đến các dạng lãng phí vô hình như: lãng phí thời gian, lãng phí cơ hội, lãng phí nguồn nhân lực và lãng phí tiềm năng phát triển. Đây là những dạng lãng phí khó nhận diện hơn tham nhũng, khó đo đếm hơn những con số thất thoát ngân sách nhưng hậu quả lại vô cùng lớn.
Trong nền kinh tế hiện đại, thời gian chính là nguồn lực đặc biệt quý giá. Một dự án đầu tư chậm tiến độ không chỉ làm tăng chi phí xây dựng mà còn làm mất đi cơ hội tạo việc làm, cơ hội thu hút đầu tư và cơ hội phục vụ người dân. Một thủ tục hành chính kéo dài không chỉ gây phiền hà cho doanh nghiệp mà còn làm giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư. Một quyết định bị trì hoãn không chỉ làm chậm tiến trình phát triển mà còn có thể khiến địa phương hoặc doanh nghiệp đánh mất cơ hội cạnh tranh.
Thực tiễn những năm gần đây cho thấy, nhiều dự án đầu tư công, nhiều công trình hạ tầng trọng điểm quốc gia phải điều chỉnh tiến độ hoặc kéo dài thời gian thực hiện. Mỗi năm chậm tiến độ không chỉ làm tăng tổng mức đầu tư mà còn làm giảm hiệu quả sử dụng vốn và nguồn lực xã hội.
Ở góc độ khác, tình trạng “né tránh trách nhiệm, sợ sai, sợ chịu trách nhiệm” trong một bộ phận cán bộ, công chức cũng đang tạo ra những dạng lãng phí rất đáng lo ngại. Khi một hồ sơ phải chuyển qua nhiều cơ quan chỉ vì không ai muốn chịu trách nhiệm; khi một dự án phải chờ đợi nhiều tháng, nhiều năm chỉ vì tâm lý “an toàn là trên hết”; khi những quyết định cần thiết không được ban hành đúng thời điểm, đó chính là sự lãng phí cơ hội phát triển.
Nếu tham nhũng làm thất thoát nguồn lực hiện hữu, thì sự chậm trễ và né tránh trách nhiệm lại làm thất thoát nguồn lực tương lai. Đây là dạng lãng phí vô hình nhưng đặc biệt nguy hiểm. Bởi cơ hội phát triển khi đã bỏ lỡ sẽ rất khó lấy lại.
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và cạnh tranh thu hút đầu tư diễn ra ngày càng quyết liệt, mỗi sự chậm trễ đều có thể khiến chúng ta tụt lại phía sau. Vì vậy, chống lãng phí hôm nay không đơn thuần là tiết kiệm chi tiêu mà còn là mệnh lệnh từ yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
Những công trình nghìn tỷ và bài học về trách nhiệm
Những năm qua, dư luận xã hội nhiều lần băn khoăn trước tình trạng một số công trình, dự án đầu tư công chậm tiến độ, đội vốn hoặc hiệu quả khai thác thấp. Có những công trình được đầu tư hàng nghìn tỷ đồng nhưng hoạt động cầm chừng; có những dự án kéo dài nhiều năm làm phát sinh thêm chi phí và gây lãng phí nguồn lực xã hội; có những khu đất công nằm ở vị trí đắc địa nhưng bị bỏ hoang hoặc sử dụng không đúng mục đích trong thời gian dài. Đằng sau những con số thất thoát ấy không chỉ là tiền bạc. Đó còn là sự lãng phí đất đai, nguồn vốn, cơ hội việc làm và niềm tin của Nhân dân.
Mỗi đồng vốn đầu tư công đều được hình thành từ ngân sách nhà nước, từ nguồn thuế của người dân. Mỗi công trình chậm tiến độ đều làm chậm quá trình phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Mỗi dự án kéo dài đều làm tăng chi phí đầu tư và giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực. Không phải ngẫu nhiên mà thời gian qua, Đảng và Nhà nước liên tục yêu cầu rà soát, xử lý các dự án chậm tiến độ, dự án tồn đọng kéo dài và các công trình khai thác kém hiệu quả. Đây không chỉ là yêu cầu về quản lý kinh tế mà còn là yêu cầu về trách nhiệm chính trị.
Các chuyên gia kinh tế cho rằng, lãng phí trong đầu tư công hiện nay không chỉ nằm ở phần vốn bị đội lên mà còn nằm ở chi phí cơ hội bị đánh mất. Một tuyến đường giao thông chậm hoàn thành đồng nghĩa với việc chậm kết nối vùng, chậm thu hút đầu tư và chậm tạo động lực tăng trưởng. Một dự án hạ tầng bị đình trệ không chỉ làm tăng gánh nặng ngân sách mà còn ảnh hưởng đến hàng loạt dự án vệ tinh liên quan.
Nhìn từ thực tiễn phát triển, có thể thấy nhiều địa phương đã bứt phá mạnh mẽ nhờ chủ động tháo gỡ “điểm nghẽn” về hạ tầng, cải cách thủ tục hành chính và sử dụng hiệu quả nguồn lực đầu tư công. Ngược lại, nơi nào để tình trạng chậm trễ kéo dài, nơi đó sẽ đánh mất cơ hội thu hút đầu tư và giảm sức cạnh tranh.
Bởi vậy, chống lãng phí trong đầu tư công phải bắt đầu từ việc nâng cao trách nhiệm người đứng đầu, hoàn thiện thể chế, tăng cường giám sát và xử lý nghiêm những tổ chức, cá nhân để xảy ra thất thoát, lãng phí. Quan trọng hơn, cần thay đổi tư duy quản trị từ “chi cho hết ngân sách” sang “chi hiệu quả từng đồng ngân sách”; từ quản lý theo thủ tục sang quản lý theo kết quả và hiệu quả cuối cùng.
Lãng phí nguồn nhân lực - sự mất mát khó nhìn thấy
Nếu lãng phí tiền bạc có thể thống kê bằng những con số thì lãng phí nguồn nhân lực lại là dạng lãng phí khó đo đếm nhất. Việt Nam đang trong thời kỳ dân số vàng với lực lượng lao động trẻ, năng động và có khả năng thích ứng cao. Đây là lợi thế đặc biệt mà nhiều quốc gia phát triển đang phải đối mặt với tình trạng già hóa dân số không còn có được. Tuy nhiên, lợi thế ấy sẽ không tự động trở thành động lực phát triển nếu không được khai thác hiệu quả
Ở một số nơi vẫn tồn tại tình trạng làm việc cầm chừng, ngại đổi mới, đánh giá cán bộ còn nặng về hình thức. Có những người có năng lực nhưng chưa được trao cơ hội phát huy; ngược lại cũng có những người chưa đáp ứng yêu cầu nhưng vẫn chưa bị đào thải bởi cơ chế đánh giá thiếu thực chất.
Một trong những nghịch lý đáng suy nghĩ hiện nay là trong khi nhiều cơ quan, đơn vị thiếu nhân lực chất lượng cao thì ở nơi khác lại tồn tại tình trạng sử dụng nguồn nhân lực chưa hiệu quả. Không ít cán bộ, công chức, viên chức có năng lực, tâm huyết nhưng chưa có môi trường để cống hiến và phát triển.
Khi một ý tưởng đổi mới không được lắng nghe, một sáng kiến không được áp dụng hoặc một người có năng lực không được trọng dụng, xã hội không chỉ mất đi giá trị hiện tại mà còn mất đi những cơ hội phát triển trong tương lai.
Tổng Bí thư Tô Lâm từng nhấn mạnh rằng, một trong những dạng lãng phí đáng lo ngại nhất hiện nay chính là lãng phí nguồn lực con người. Đây là nguồn lực đặc biệt, bởi một khi thời cơ phát triển bị bỏ lỡ hoặc động lực cống hiến bị mai một thì rất khó có thể khôi phục bằng tiền bạc hay các nguồn lực vật chất khác.
Trong thời đại kinh tế số, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo, nguồn nhân lực chất lượng cao chính là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Vì vậy, chống lãng phí nguồn nhân lực phải bắt đầu từ đổi mới tư duy quản trị, đổi mới công tác đánh giá cán bộ, tạo môi trường để người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới được khuyến khích và bảo vệ. Đây không chỉ là yêu cầu phát triển mà còn là yêu cầu cấp bách trong quá trình xây dựng nền hành chính hiện đại, kiến tạo và phục vụ.
Tiết kiệm và chống lãng phí - yêu cầu đặt ra từ mục tiêu phát triển đất nước
Văn kiện Đại hội XIII của Đảng xác định rõ yêu cầu: “Tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế, chuyển mạnh nền kinh tế sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, tiến bộ khoa học và công nghệ, đổi mới sáng tạo, nhân lực chất lượng cao, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả các các nguồn lực để nâng cao chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh của nền kinh tế” (4). Tiếp nối tinh thần đó, văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục nhấn mạnh nhiệm vụ: nâng cao chất lượng thể chế, tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực, kiên trì phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực (5). Cho thấy dư địa phát triển của Việt Nam không chỉ nằm ở việc tạo thêm nguồn lực mới mà còn nằm ở khả năng khai thác hiệu quả những nguồn lực đang có.
Nếu giảm được tình trạng lãng phí trong đầu tư công, sử dụng tài sản công, quản lý đất đai, khai thác tài nguyên, tổ chức bộ máy và sử dụng nguồn nhân lực hiệu quả thì đất nước sẽ có thêm nguồn lực rất lớn cho phát triển.
Đó cũng là lý do Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu đặt công tác chống lãng phí ngang tầm với phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Nếu tham nhũng làm thất thoát nguồn lực hiện hữu thì lãng phí làm suy giảm nguồn lực phát triển trong tương lai. Cả hai đều trực tiếp ảnh hưởng đến hiệu quả quản trị quốc gia, niềm tin của Nhân dân và mục tiêu phát triển đất nước.
Trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn tăng tốc thực hiện các mục tiêu chiến lược đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045, thực hành tiết kiệm, chống lãng phí không còn là một phong trào vận động đơn thuần mà phải trở thành yêu cầu thường xuyên trong quản lý nhà nước, trong hoạt động công vụ và trong đời sống xã hội.
Thực tiễn cho thấy, quốc gia nào biết sử dụng hiệu quả nguồn lực sẽ có khả năng bứt phá nhanh hơn trong cạnh tranh phát triển. Ngược lại, mọi sự lãng phí kéo dài đều làm suy giảm động lực tăng trưởng và làm mất đi những cơ hội quý giá. Bởi vậy, tiết kiệm và chống lãng phí hôm nay không chỉ là giải pháp kinh tế mà còn là yêu cầu chính trị, là trách nhiệm đối với tương lai của đất nước.
Biến tiết kiệm thành văn hóa phát triển
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng cảnh báo: “Tham ô, lãng phí và bệnh quan liêu là kẻ thù của Nhân dân” (6). Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua nhưng lời dạy của Người vẫn mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Lãng phí không chỉ làm thất thoát tiền bạc mà còn làm suy giảm niềm tin, làm giảm hiệu quả quản trị quốc gia và cản trở sự phát triển. Chính vì vậy, chống lãng phí phải được xác định là nhiệm vụ thường xuyên của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội.
Điều quan trọng không chỉ là hoàn thiện thể chế, tăng cường kiểm tra, giám sát hay xử lý nghiêm các hành vi gây lãng phí mà còn phải xây dựng được văn hóa tiết kiệm trong đời sống xã hội. Tiết kiệm phải trở thành ý thức tự giác của mỗi người dân.
Mỗi bóng đèn được tắt khi không sử dụng, mỗi mét vuông đất được khai thác hiệu quả, mỗi giờ làm việc được tận dụng đúng mức, mỗi thủ tục hành chính được giải quyết đúng hạn, mỗi quyết định dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung đều góp phần tạo thêm nguồn lực cho đất nước. Ngược lại, mọi sự lãng phí dù nhỏ nhất nếu kéo dài đều có thể trở thành lực cản của phát triển.
Lịch sử phát triển của các quốc gia cho thấy, thịnh vượng không chỉ được tạo nên từ những nguồn lực sẵn có mà còn từ khả năng sử dụng hiệu quả các nguồn lực đó. Một dân tộc biết tiết kiệm, biết trân trọng từng cơ hội phát triển sẽ tạo dựng được sức mạnh bền vững. Ngược lại, mọi sự lãng phí, dù hữu hình hay vô hình, đều làm hao hụt nguồn lực và làm chậm bước tiến của đất nước.
Chính phủ chính thức phát động chiến dịch “Tiết kiệm năng lượng, thịnh vượng tương lai” nhân Ngày toàn dân tiết kiệm, chống lãng phí (31/5) không chỉ là lời kêu gọi tiết kiệm năng lượng - tiết kiệm điện mà còn là dịp để mỗi cơ quan, tổ chức và mỗi người dân nhìn lại cách thức sử dụng các nguồn lực đang có. Từ điện năng, tài nguyên, đất đai, ngân sách đến thời gian, trí tuệ và khát vọng cống hiến của con người, tất cả đều cần được quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả.
Vì sao việc tối ưu hóa mọi nguồn lực quốc gia lại trở thành yêu cầu cấp bách vào lúc này? Câu trả lời nằm ngay trong thông điệp từ bài viết “Chống lãng phí” của Tổng Bí thư Tô Lâm. Đó không chỉ là sự cảnh báo về những hệ lụy của lãng phí mà còn là lời hiệu triệu hành động đối với toàn hệ thống chính trị và toàn xã hội. Chống lãng phí hôm nay chính là bảo vệ nguồn lực phát triển của ngày mai.
Bởi suy cho cùng, điều đất nước cần không chỉ là tạo ra thêm nguồn lực mới mà còn phải giữ gìn, sử dụng hiệu quả từng nguồn lực đang có. Khi tiết kiệm trở thành văn hóa ứng xử, chống lãng phí trở thành trách nhiệm và sử dụng hiệu quả nguồn lực trở thành chuẩn mực trong quản trị quốc gia cũng như trong đời sống xã hội, đó sẽ là nền tảng vững chắc để hiện thực hóa khát vọng xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, phồn vinh và hạnh phúc trong kỷ nguyên phát triển mới.
(1) Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 7, tr. 352.
(2). Bài viết “Chống lãng phí” của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, đăng trên các cơ quan báo chí Trung ương, năm 2024.
(3). Quyết định số 500/QĐ-TTg ngày 15/5/2023 phê duyệt Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch điện VIII).
(4). Văn kiện Đại hội đại XIII của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tập 1 tr120.
(5). Văn kiện Đại hội đại XIV của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, tập 1 tr23, 24.
(6) Hồ Chí Minh Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tập 7, tr. 357.