AI và bài toán lắng nghe dư luận xã hội
Trí tuệ nhân tạo đang mở ra nhiều khả năng mới trong nghiên cứu dư luận và hoạch định chính sách. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích về tốc độ và khả năng xử lý dữ liệu, AI không thể thay thế quá trình đối thoại, lắng nghe và thấu hiểu thực chất ý kiến của người dân.
AI mở ra khả năng mới trong nghiên cứu dư luận
Trong nhiều năm qua, khảo sát xã hội học, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm vẫn là những phương thức chủ yếu để các chính phủ và tổ chức nắm bắt ý kiến công chúng. Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra những thay đổi đáng kể đối với lĩnh vực này.
Năm 2025, các nhà nghiên cứu thuộc Đại học Stanford công bố kết quả thử nghiệm cho thấy, AI có thể mô phỏng phản hồi khảo sát của hơn 1.000 cá nhân dựa trên dữ liệu phỏng vấn chuyên sâu, với độ chính xác lên tới 85%. Kết quả này cho thấy AI có tiềm năng trở thành công cụ bổ trợ hữu ích trong hoạch định chính sách, đặc biệt trong việc dự báo phản ứng xã hội đối với các đề xuất mới.
Ưu điểm lớn của AI là khả năng xử lý lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian ngắn, phát hiện các xu hướng, mô hình hoặc vấn đề mà con người có thể bỏ sót. So với các cuộc khảo sát truyền thống vốn tốn nhiều thời gian và chi phí, AI có thể giúp các nhà quản lý nhanh chóng có được những đánh giá ban đầu về dư luận xã hội.
Tuy nhiên, việc sử dụng AI trong thăm dò dư luận cũng đã gây ra nhiều tranh cãi. Mới đây, một bài viết của hãng truyền thông Axios dẫn “kết quả khảo sát” từ công ty khởi nghiệp AI Aaru về mức độ tin tưởng của người dân đối với bác sĩ và y tá. Sau đó, dư luận phát hiện toàn bộ dữ liệu chỉ được tạo ra từ mô phỏng máy tính, hoàn toàn không có người thật tham gia khảo sát. Vụ việc làm dấy lên lo ngại về nguy cơ đánh lừa công chúng cũng như những vấn đề đạo đức liên quan đến “lấy mẫu silicon” – hình thức sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn để tạo ra phản hồi giả lập từ các “nhân vật số”.
Không thể thay thế đối thoại và lắng nghe trực tiếp
Dù AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu nhanh và hiệu quả, công nghệ này vẫn khó phản ánh đầy đủ sự phức tạp của đời sống xã hội. Quan điểm của mỗi cá nhân không chỉ được hình thành từ thông tin lý trí mà còn chịu tác động bởi cảm xúc, trải nghiệm và hoàn cảnh cụ thể.
Một người có thể đồng tình với mục tiêu của chính sách nhưng lại băn khoăn về cách thức triển khai. Có những ý kiến ban đầu tỏ ra ủng hộ, song khi trao đổi sâu hơn lại bộc lộ nhiều lo ngại khác nhau. Đây là những khía cạnh mà các mô hình AI khó có thể nắm bắt trọn vẹn nếu chỉ dựa trên dữ liệu tổng hợp.
Thực tiễn tại Singapore cho thấy, việc lắng nghe người dân vẫn được thực hiện thông qua nhiều hình thức trực tiếp như khảo sát, đối thoại cộng đồng và thảo luận nhóm. Đơn vị phản hồi của Chính phủ Singapore (REACH) thường xuyên tổ chức các chương trình tham vấn trực tiếp và trực tuyến về các vấn đề xã hội như chi phí sinh hoạt, việc làm hay an sinh. Chương trình Forward SG thậm chí đã thu hút hơn 200.000 người dân tham gia đóng góp ý kiến thông qua nhiều kênh khác nhau.
Những hoạt động này không chỉ nhằm thu thập câu trả lời, mà còn giúp cơ quan quản lý hiểu rõ nguyên nhân, tâm tư và những băn khoăn phía sau mỗi ý kiến. Đây chính là yếu tố cốt lõi để xây dựng sự đồng thuận xã hội và củng cố niềm tin của người dân đối với chính sách công.
AI có thể hỗ trợ nhận diện nhanh các xu hướng dư luận hoặc những vấn đề lặp đi lặp lại trong phản hồi xã hội. Tuy nhiên, công nghệ này không thể thay thế hoàn toàn quá trình trao đổi trực tiếp – nơi con người được bày tỏ suy nghĩ, cảm xúc và cả những điều còn do dự, chưa thể nói thành lời.
Sử dụng AI có trách nhiệm, đặt con người ở vị trí trung tâm
Một trong những rủi ro lớn nhất hiện nay là xu hướng phụ thuộc quá mức vào AI. Khi các mô hình ngày càng hoàn thiện, nhiều tổ chức có thể bị cuốn vào sự tiện lợi của công nghệ và dần cắt giảm khảo sát thực địa, phỏng vấn hay đối thoại trực tiếp với người dân.
Điều này tiềm ẩn nguy cơ biến AI từ công cụ hỗ trợ thành “lối tắt” thay thế quá trình lắng nghe xã hội. Trong khi đó, nhiều vấn đề quan trọng chỉ xuất hiện qua những câu hỏi tiếp nối, những trao đổi sâu hoặc qua các biểu hiện tâm lý mà dữ liệu tổng hợp khó phản ánh đầy đủ.
Bên cạnh đó, các kết quả do AI tạo ra dù có vẻ khách quan và khoa học vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi dữ liệu đầu vào thiếu đầy đủ, lỗi thời hoặc thiên lệch. Một số nhóm xã hội có thể được phản ánh quá mức, trong khi những tiếng nói yếu thế hoặc ít hiện diện trên không gian số lại bị bỏ quên.
Khi AI được sử dụng để xây dựng các “công chúng tổng hợp” nhằm đại diện cho suy nghĩ cộng đồng, nhiều người có thể cảm thấy mình không thực sự được lắng nghe. Nếu một cá nhân được thông báo rằng “mô hình đã dự đoán điều anh/chị có thể nghĩ”, thay vì trực tiếp hỏi ý kiến, niềm tin xã hội chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc có nên sử dụng AI trong nghiên cứu dư luận hay không, mà là sử dụng như thế nào cho đúng đắn và có trách nhiệm. AI cần được xem là công cụ hỗ trợ giúp nâng cao hiệu quả phân tích và dự báo, trong khi con người vẫn phải giữ vai trò trung tâm trong quá trình hoạch định chính sách.
Để làm được điều đó, cần bảo đảm tính minh bạch trong việc thu thập và xử lý dữ liệu; duy trì các hình thức tham vấn trực tiếp; đồng thời coi niềm tin của người dân là yếu tố cốt lõi trong thiết kế và ứng dụng công nghệ.
AI có thể giúp xã hội hiểu rõ hơn những chuyển động của dư luận. Nhưng xét đến cùng, công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần giúp con người lắng nghe nhau tốt hơn, chứ không phải thay thế việc lắng nghe.