Ngoại giao Tuần lễ Vàng của Chính phủ Sanae Takaichi
Chỉ trong một tuần lễ, Chính phủ của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã cử 11 thành viên nội các ra nước ngoài, thăm tổng cộng 21 quốc gia. Các chuyến thăm đối ngoại dày đặc trong một tuần Quốc hội nước này nghỉ họp thường được gọi là ngoại giao Tuần lễ Vàng của Nhật Bản, mang lại những chuyển biến quan trọng về đối ngoại.
Các cuộc tranh luận tại Quốc hội Nhật Bản đã sôi động trở lại trong tuần này sau kỳ nghỉ Tuần lễ Vàng, giai đoạn mà chính quyền của Thủ tướng Sanae Takaichi tận dụng khoảng lặng chính trị trong nước để triển khai hàng loạt hoạt động ngoại giao trải dài khắp Đông Nam Á, châu Phi và Australia, nhằm thúc đẩy chiến lược “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở” (FOIP).
Những chuyến công du này phản ánh nỗ lực của Chính quyền Tokyo trong việc củng cố các mạng lưới hợp tác kinh tế và an ninh chồng lấn với các cường quốc tầm trung và các đối tác thuộc “miền Nam toàn cầu”, trong bối cảnh bất định địa chính trị ngày càng gia tăng.
Ngoại giao Tuần lễ Vàng thực tế không phải phương thức mới mẻ trong chính trường Nhật Bản, bởi quãng thời gian tạm lắng giúp Chính phủ có cơ hội tạm rời các nghĩa vụ chính trị nội địa để tiến hành các chuyến công du nước ngoài. Điểm khác biệt giữa các chính quyền nằm ở chỗ họ tận dụng khoảng thời gian này hiệu quả đến đâu và phục vụ mục tiêu chiến lược nào.
Đối với Thủ tướng Sanae Takaichi, Tuần lễ Vàng năm nay tập trung vào hai chủ đề cốt lõi: cập nhật chiến lược FOIP và xây dựng năng lực chống chịu mang tính mạng lưới thông qua các quan hệ đối tác đan xen về kinh tế, công nghệ và an ninh. Để thực hiện điều đó, chỉ trong một tuần lễ, Chính phủ đã cử 11 thành viên nội các ra nước ngoài, thăm tổng cộng 21 quốc gia. Ba nhân vật đáng chú ý nhất gồm Ngoại trưởng Toshimitsu Motegi, Bộ trưởng Quốc phòng Shinjiro Koizumi và chính Thủ tướng Takaichi.
Chuyến công du châu Phi của Ngoại trưởng
Ngoại trưởng Toshimitsu Motegi đảm nhận khối lượng công việc lớn nhất trong dịp Tuần lễ Vàng, khi công du 4 quốc gia châu Phi gồm Zambia, Angola, Kenya và Nam Phi. Tại đây, ông phát đi tín hiệu rằng Nhật Bản sẽ tiếp tục đầu tư vào châu lục này, đồng thời tăng cường hợp tác trong các vấn đề gắn với trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
Ông Motegi đề cập tới tầm nhìn của Chính phủ Takaichi đối với quan hệ Nhật Bản - châu Phi, trong đó Tokyo muốn định vị mình như một lựa chọn thay thế dài hạn, chú trọng quản trị hơn so với Trung Quốc. Tầm nhìn này bao gồm “hiện thực hóa một châu Phi hòa bình”, xây dựng “chu trình tăng trưởng tích cực” giữa Nhật Bản và châu Phi, cũng như thúc đẩy thịnh vượng thông qua “đồng sáng tạo thế hệ mới”.
Trung Quốc vẫn là tác nhân kinh tế châu Á thống trị tại châu Phi, với vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Trung Quốc tại khu vực này đạt khoảng 4 tỷ USD trong năm 2024, theo Sáng kiến Nghiên cứu Trung Quốc - châu Phi thuộc Đại học Johns Hopkins. Nhật Bản từ lâu đã triển khai các chương trình thương mại và phát triển tại châu lục này, song chưa thể sánh được với quy mô và tốc độ của Bắc Kinh.
Chuyến đi của ông Motegi cho thấy Tokyo kỳ vọng mô hình hợp tác của mình sẽ hấp dẫn hơn về lâu dài, khi ông tái khẳng định cam kết của Chính phủ về hợp tác dựa trên nguyên tắc cốt lõi là “quyền làm chủ của châu Phi và quan hệ đối tác với cộng đồng quốc tế”.
Bộ trưởng Quốc phòng tới Đông Nam Á
Ông Koizumi, gương mặt được kỳ vọng có thể trở thành thủ tướng trong tương lai, tiếp tục duy trì sự hiện diện nổi bật trên cương vị bộ trưởng quốc phòng với các chuyến thăm Philippines và Indonesia. Trong cả hai chuyến đi, mục tiêu đều là tăng cường quan hệ an ninh với những đối tác chủ chốt trong Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN).
Nhật Bản đã đạt được nhiều bước tiến đáng kể với Philippines, trong đó bước đi mới nhất là thỏa thuận tăng cường hợp tác quân sự và công nghiệp quốc phòng. Đáng chú ý, Tokyo cũng thể hiện mối quan hệ quân sự ngày càng chặt chẽ khi Lực lượng Phòng vệ Nhật Bản tham gia cuộc tập trận Balikatan do Philippines tổ chức.
Diễn biến đáng chú ý hơn xuất hiện tại Indonesia, với việc hai bên ký Thỏa thuận Hợp tác Quốc phòng. Thỏa thuận mới khẳng định việc tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực trao đổi nhân sự, giáo dục và nghiên cứu, huấn luyện chung, an ninh hàng hải, hỗ trợ nhân đạo và cứu trợ thiên tai, cũng như hợp tác về thiết bị và công nghệ quốc phòng.
Tại cả hai quốc gia, Tokyo đều tìm kiếm sự ủng hộ từ các đối tác khu vực đối với quyết định mang tính bước ngoặt gần đây của Nhật Bản về nới lỏng lệnh cấm xuất khẩu vũ khí do chính nước này tự áp đặt. Dù chưa có thỏa thuận mới nào được công bố trong chuyến đi, các bên đã tái khẳng định khuôn khổ nền tảng cho hợp tác xuất khẩu quốc phòng trong tương lai.
Hai điểm đến quan trọng của Thủ tướng Takaichi
Bản thân Thủ tướng Takaichi cũng thực hiện hai chuyến thăm quan trọng trong dịp Tuần lễ Vàng với hai điểm đến quan trọng là Việt Nam và Australia. Tương tự người tiền nhiệm Shigeru Ishiba năm ngoái khi lựa chọn Việt Nam, nhưng bà tạo dấu ấn riêng bằng cách tìm kiếm các kết quả cụ thể và công bố những chính sách mới trong chuyến đi.
Trọng tâm trong chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Takaichi là việc cập nhật cách diễn giải chiến lược FOIP. Cụ thể, bà nhấn mạnh ba lĩnh vực ưu tiên:
Thứ nhất là xây dựng hạ tầng kinh tế phù hợp với nền kinh tế dựa trên trí tuệ nhân tạo và dữ liệu, bao gồm các chuỗi cung ứng có khả năng chống chịu tốt hơn.
Thứ hai là thúc đẩy “đồng sáng tạo” tăng trưởng kinh tế thông qua hợp tác công - tư và các quy tắc, tiêu chuẩn kinh tế chung.
Thứ ba là tăng cường hợp tác an ninh nhằm bảo đảm hòa bình và ổn định khu vực.
Chuyến thăm Việt Nam của bà Takaichi xoay quanh khái niệm “năng lực chống chịu”: chống chịu trong chuỗi cung ứng, trong việc ứng phó bất ổn toàn cầu và trong việc chống lại các hành động đơn phương làm thay đổi nguyên trạng.
Thủ tướng Takaichi tiếp tục mang theo những chủ đề này tới Australia, nơi hai Chính phủ công bố hàng loạt tuyên bố và thông cáo chung. Nội dung bao gồm hợp tác về an ninh kinh tế, an ninh năng lượng, khoáng sản chiến lược, đối tác an ninh mạng, cũng như hợp tác quốc phòng và an ninh.
Nhật Bản và Australia từ lâu đã nỗ lực tăng cường quan hệ ngoại giao và an ninh, và chuyến thăm của bà Takaichi nhằm thúc đẩy quá trình thể chế hóa sâu hơn nữa sự hợp tác này trong bối cảnh thị trường năng lượng và kinh tế toàn cầu tiếp tục biến động do chiến sự tại Iran và sự bất định từ đồng minh chung của họ ở Washington.
Biến cam kết thành hành động
Khi giai đoạn Tuần lễ Vàng khép lại, Thủ tướng Takaichi sẽ chuyển trọng tâm trở lại chính trường trong nước. Dù có thể tận dụng những thành tựu ngoại giao gần đây để quảng bá cho Chính phủ, các đảng đối lập chắc chắn sẽ đặt câu hỏi về cách bà cân bằng giữa các nỗ lực đối ngoại và lợi ích trong nước của Nhật Bản.
Vấn đề then chốt là cách chính quyền Takaichi biến các hoạt động ngoại giao gần đây thành kết quả hữu hình thay vì chỉ dừng ở những tuyên bố mang tính biểu tượng. Bà Takaichi cho biết sẽ tiếp nhận báo cáo từ toàn bộ 11 bộ trưởng đã ra nước ngoài công tác, song cả các yếu tố trong và ngoài nước đều sẽ ảnh hưởng tới những tính toán của Chính phủ.
Áp lực từ lạm phát, tăng trưởng trì trệ và giá năng lượng leo thang đang hạn chế nguồn lực dành cho đầu tư và viện trợ nước ngoài, trong bối cảnh chuyến thăm Bắc Kinh vừa diễn ra của Tổng thống Mỹ Donald Trump có thể tái định hình môi trường chiến lược rộng lớn hơn đối với Tokyo.