Thượng đỉnh Mỹ - Trung: Tìm khuôn khổ ổn định mới, tránh “bẫy Thucydides”

Hình ảnh Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trực tiếp đưa Tổng thống Mỹ Donald Trump tham quan Thiên Đàn - một nghi thức ngoại giao hiếm thấy đối với nguyên thủ nước ngoài - đã phủ khắp các sóng truyền thông ngày 14/5, trở thành điểm nhấn đáng chú ý trong ngày đầu tiên chuyến thăm Bắc Kinh của nhà lãnh đạo Mỹ.

Thiên Đàn, công trình được xây dựng từ thế kỷ XV dưới thời nhà Minh, từ lâu được xem là biểu tượng của quyền lực hoàng đế và trật tự thiên hạ trong văn hóa chính trị Trung Hoa. Trong lịch sử, các hoàng đế Trung Quốc thường tới đây để cầu cho mùa màng bội thu và quốc thái dân an.

Ổn định, hòa bình và lợi ích lâu dài được kỳ vọng cũng là những điều mà ông Tập Cận Bình và ông Donald Trump nghĩ đến khi đứng ở Thiên Đàn. Trước khi tới đây, hai nhà lãnh đạo đã có cuộc hội đàm kéo dài hơn hai giờ về nhiều chủ đề chi phối quan hệ song phương, mở đầu bằng những tuyên bố muốn kiểm soát bất đồng và tránh để quan hệ song phương rơi vào đối đầu trực diện.

Tìm kiếm mô hình mới cho quan hệ song phương

Trong phát biểu khai mạc tại hội đàm với Tổng thống Donald Trump, Chủ tịch Tập Cận Bình đã nhấn mạnh: Trung Quốc và Mỹ cần xây dựng “mối quan hệ ổn định mang tính chiến lược và xây dựng”, dựa trên hợp tác, cạnh tranh có kiểm soát và khả năng quản lý bất đồng. Theo thông cáo của Bộ Ngoại giao Trung Quốc, ông Tập Cận Bình cho rằng hai bên cần hướng tới một mô hình mới cho quan hệ song phương có thể duy trì ổn định trong nhiều năm tới, bất chấp những khác biệt về lợi ích và quan điểm.

Đáp lại, Tổng thống Donald Trump khẳng định quan hệ Mỹ - Trung sẽ trở nên “tốt đẹp hơn bao giờ hết”. Ông nhấn mạnh bản thân và Chủ tịch Tập Cận Bình có mối quan hệ cá nhân kéo dài hơn bất kỳ cặp lãnh đạo Mỹ - Trung nào trước đây, đồng thời bày tỏ kỳ vọng hai nước có thể đạt được tiến triển trong các vấn đề thương mại và an ninh.

Tuyên bố của hai nhà lãnh đạo cho thấy nỗ lực tái định hình quan hệ Mỹ - Trung sau nhiều năm căng thẳng liên tục leo thang vì thương mại, công nghệ, an ninh và địa chính trị. Việc cùng nhấn mạnh yếu tố “ổn định” được xem là tín hiệu đáng chú ý, tuy nhiên, những khác biệt cốt lõi giữa hai bên vẫn hiện hữu và bộc lộ rõ trong các nội dung thảo luận.

Mục tiêu lớn nhất: Giữ ổn định thương mại

Dù chi tiết cụ thể nội dung thảo luận về thương mại của cuộc gặp chưa được thông báo, theo các nguồn tin liên quan tới quá trình chuẩn bị, mục tiêu ưu tiên của cả Washington và Bắc Kinh là kéo dài thỏa thuận “đình chiến thương mại” kéo dài một năm mà hai bên đạt được sau cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc tại Hàn Quốc hồi tháng 10 năm ngoái.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi trong giai đoạn căng thẳng nhất của cuộc chiến thương mại năm 2025, mức thuế do Mỹ áp lên một số mặt hàng Trung Quốc từng lên tới 145%, gây áp lực lớn lên chuỗi cung ứng toàn cầu và thị trường tài chính quốc tế.

Giới quan sát cho rằng cả hai nền kinh tế đều có lý do để tránh đối đầu toàn diện. Trung Quốc đang tìm cách phục hồi tăng trưởng trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu suy yếu và thị trường bất động sản gặp khó khăn, trong khi Mỹ cũng đối mặt áp lực lạm phát, chi phí năng lượng gia tăng và nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng.

Các doanh nghiệp Mỹ tháp tùng ông Donald Trump trong chuyến thăm lần này cũng được xem là dấu hiệu cho thấy giới kinh doanh vẫn coi Trung Quốc là thị trường quan trọng. Nhiều thỏa thuận thương mại cụ thể được kỳ vọng sẽ được thúc đẩy, trong đó có việc Trung Quốc mua thêm thịt bò, đậu tương và máy bay Boeing từ Mỹ.

Đài Loan (Trung Quốc) tiếp tục là vấn đề nhạy cảm nhất

Nếu thương mại là lĩnh vực có khả năng tạo ra thỏa hiệp, thì Đài Loan (Trung Quốc) tiếp tục là chủ đề nhạy cảm và tiềm ẩn nguy cơ đối đầu lớn nhất giữa hai cường quốc.

Theo các nguồn tin ngoại giao, trong cuộc gặp, Chủ tịch Tập Cận Bình đã khẳng định với ông Donald Trump rằng “vấn đề Đài Loan (Trung Quốc) là vấn đề quan trọng nhất trong quan hệ Trung - Mỹ”, đồng thời cảnh báo rằng nếu xử lý không phù hợp, vấn đề này có thể dẫn tới “một tình huống cực kỳ nguy hiểm”.

Trong thời gian qua, Bắc Kinh liên tục vận động Washington hạn chế bán vũ khí cho Đài Loan (Trung Quốc) và có lập trường cứng rắn hơn đối với các xu hướng thúc đẩy độc lập trên hòn đảo này.

Các chuyên gia nhận định Bắc Kinh hiện không kỳ vọng đạt đột phá ngay tại hội nghị lần này, mà hướng tới quá trình thương lượng kéo dài hơn trong nhiệm kỳ của ông Donald Trump. Theo dự kiến, hai nhà lãnh đạo có thể còn ba cuộc gặp trực tiếp nữa trong năm nay.

Chưa tìm được tiếng nói chung về Ukraine và Iran

Ngoài thương mại và Đài Loan (Trung Quốc), các cuộc xung đột địa chính trị cũng phủ bóng lên hội nghị Bắc Kinh.

Cuộc xung đột Iran và nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu toàn cầu đang làm gia tăng lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng mới. Theo truyền thông Trung Quốc, ông Donald Trump và ông Tập Cận Bình đã trao đổi về tình hình Trung Đông, trong đó có vấn đề eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển phần lớn dầu mỏ thế giới.

Một quan chức Nhà Trắng cho biết, Chủ tịch Tập Cận Bình “bày tỏ sự phản đối của Trung Quốc đối với việc quân sự hóa eo biển cũng như bất kỳ nỗ lực nào nhằm áp phí lưu thông tại đây”. Tuy nhiên, quan chức này không đề cập liệu Trung Quốc có đồng ý mở rộng vai trò trong các nỗ lực nhằm chấm dứt xung đột hay không.

Ngoài Trung Đông, hai nhà lãnh đạo cũng đề cập tới xung đột tại Ukraine. Dù chưa có thông tin chi tiết về nội dung trao đổi, đây tiếp tục là chủ đề phản ánh khác biệt giữa Washington và Bắc Kinh. Mỹ nhiều lần chỉ trích Trung Quốc có lập trường quá gần với Nga, trong khi Bắc Kinh khẳng định giữ vai trò trung lập và thúc đẩy đối thoại hòa bình.

AI: Lĩnh vực cạnh tranh chiến lược mới

Một chủ đề khác đang nổi lên mạnh mẽ trong quan hệ Mỹ - Trung là trí tuệ nhân tạo (AI). Tại cuộc gặp, Mỹ muốn tái thiết lập cơ chế đối thoại thường xuyên với Trung Quốc về AI, thậm chí cân nhắc xây dựng đường dây nóng nhằm xử lý các rủi ro an ninh liên quan tới công nghệ này.

Dưới thời Tổng thống Joe Biden, hai bên từng thiết lập cơ chế trao đổi về AI và đạt tuyên bố năm 2024 rằng chỉ con người mới được quyền kiểm soát vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, triển vọng hợp tác sâu rộng hiện vẫn bị hạn chế bởi cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt giữa Washington và Bắc Kinh.

Mỹ tiếp tục siết chặt kiểm soát xuất khẩu chip tiên tiến sang Trung Quốc nhằm hạn chế năng lực phát triển AI của nước này. Trong khi đó, Bắc Kinh đẩy mạnh đầu tư để tự chủ công nghệ bán dẫn và phát triển các mô hình AI cạnh tranh với Washington.

Dù vậy, hai bên vẫn chia sẻ mối lo về các nguy cơ an ninh mới, bao gồm việc AI bị lợi dụng để tiến hành tấn công mạng, lừa đảo xuyên quốc gia hoặc phát triển tác nhân sinh học nguy hiểm.

Nỗ lực tránh “bẫy Thucydides”

Trong hội đàm, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đặt ra câu hỏi mang tính chiến lược đối với tương lai quan hệ song phương: liệu Mỹ và Trung Quốc có thể tránh được “bẫy Thucydides” hay không. Khái niệm này dùng để chỉ nguy cơ xung đột xảy ra khi một cường quốc mới nổi thách thức vị thế của cường quốc thống trị - kịch bản từng nhiều lần dẫn đến chiến tranh trong lịch sử.

Cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo thực tế cho thấy cả Mỹ và Trung Quốc đều muốn duy trì kênh đối thoại và hạn chế nguy cơ đối đầu trực tiếp trong bối cảnh thế giới bất ổn. Tuy nhiên, phía sau các nghi thức ngoại giao và những tuyên bố tích cực, hai nước còn một chặng đường dài để tiến tới “ổn định”, tránh “bẫy Thucydides” như kỳ vọng.

Thương mại có thể tạo ra những khoảng lặng tạm thời, nhưng các vấn đề cốt lõi như Đài Loan (Trung Quốc), công nghệ, an ninh và ảnh hưởng toàn cầu vẫn tiếp tục đặt Washington và Bắc Kinh vào trạng thái cạnh tranh lâu dài. Trong bối cảnh này, những tuyên bố lạc quan và cả những bước đi ở Thiên Đàn nhiều khả năng sẽ được ghi nhận như một nỗ lực quản lý bất đồng, tìm kiếm khuôn khổ ổn định mới hơn là bước ngoặt giúp tái định hình quan hệ Mỹ - Trung trong hiện tại và tương lai.

Hồng Nhung