Đại học Bắc Kinh: Khuôn viên kết quyện học thuật với di sản
Ai đã từng đến Đại học Bắc Kinh (Trung Quốc) đều cảm nhận về sự hài hoà giữa tính tôn nghiêm khoa học với sự gần gũi văn hoá, giữa tính hàn lâm của chuyên gia với nhịp sống thường ngày của cộng đồng. Nhà trường và chính quyền thành phố coi đây là cách đơn giản nhất và hiệu quả nhất để giá trị văn hoá “thấm” vào cộng đồng một cách tự nhiên và tối ưu, theo tinh thần “di sản vị nhân sinh”.
Được thành lập năm 1898, qua nhiều lần đổi tên và sáp nhập với một số cơ sở đại học khác, đến nay, Đại học Bắc Kinh là trung tâm đại học quốc gia hàng đầu ở Trung Quốc.
Cùng với uy tín học thuật, Đại học Bắc Kinh đặc biệt nổi tiếng về khuôn viên đẹp, nhiều di sản lịch sử - văn hoá quốc gia được Nhà trường hài hoà giữa bảo tồn và phát huy một cách khoa học, sáng tạo, hiệu quả, không “đóng băng di sản” mà để các di sản gắn với hoạt động của nhà trường, hoà quyện với đời sống hằng ngày của người dân.
Trung tuần tháng 4 năm 2026, Diễn đàn hợp tác giáo dục đại học, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo Việt Nam - Trung Quốc được tổ chức tại thành phố Bắc Kinh, thu hút đại biểu đến từ hơn 100 trường đại học và nhiều tập đoàn công nghệ lớn của hai nước.
Tranh thủ chuyến công tác, chúng tôi đến thăm và làm việc với các đồng nghiệp chuyên ngành Việt Nam học tại Đại học Bắc Kinh.
Ra đón đoàn tại cổng Tây, giáo sư đồng nghiệp Trung Quốc hào hứng giải thích về giá trị kiến trúc và điêu khắc mang tính biểu tượng của ngôi trường từ thời kỳ cận đại. Qua thông tin từ đồng nghiệp, chúng tôi được biết trong khuôn viên của Đại học Bắc Kinh hiện có rất nhiều di sản cấp quốc gia, đặc biệt là hệ thống các di tích và di vật gắn với nhân vật Hoà Thân và lịch sử triều Thanh.
“Chúng tôi rất tự hào về khuôn viên đậm tính di sản của nhà trường. Thành phố Bắc Kinh hỗ trợ chúng tôi quản lý, bảo tồn, phát huy giá trị của di tích một cách chủ động và hiệu quả, từ các toà nhà di sản đến các di vật gốc có từ triều Thanh khoảng 150 năm trước”, vị Giáo sư chuyên ngành Văn học Việt Nam chia sẻ.
Theo vị Giáo sư, hằng tuần, người dân đều đăng ký để vào tham quan khuôn viên nhà trường theo lịch trình. Số lượng người đăng ký rất đông, đôi khi chỉ sau vài phút mở đăng ký online đã kín chỗ cho 1 tuần.
Du khách thường kết hợp tham quan di tích lịch sử với tìm hiểu hệ thống tổ chức, hoạt động của Đại học Bắc Kinh; đặc biệt là học sinh phổ thông. Các giảng viên rất vui vì sự mến mộ của người dân, sự cởi mở của lãnh đạo nhà trường, sự quan tâm hỗ trợ của chính quyền Thành phố Bắc Kinh. Đây là cách đơn giản nhưng vô cùng hiệu quả để kết hợp hài hoà giữa tôn vinh tinh thần đại học với phát huy giá trị văn hoá.
“Chúng tôi không bảo tồn di sản theo lối cực đoan mà để di sản hoà mình vào cuộc sống hàng ngày của con người. Hơn một thế kỷ trước, khi xây ngôi tháp Bác Nhã này để làm cột nước phục vụ cho nhà trường, người ta đã nghiêm cẩn tuân theo kiến trúc truyền thống để hài hoà với các di tích của triều Thanh ở xung quanh. Đến nay, chúng tôi vẫn sử dụng ngôi tháp phù hợp công năng mới chứ không “đóng băng” nó theo lối giữ di tích một cách cực đoan.
Tương tự, toà nhà bên cạnh vốn là hệ thống sưởi ấm cho trường đại học gần một thế kỷ trước, nay được cải tạo để làm khu ăn trưa và uống trà cho giảng viên. Nhà trường không thiếu không gian; việc cải tạo để tiếp tục sử dụng một cách khoa học và phù hợp là để góp phần bảo tồn công trình, mọi người sử dụng hàng ngày sẽ hiểu biết và trân trọng di sản hơn”, vị Giáo sư chia sẻ thêm.
Chuyến thăm khuôn viên di sản Đại học Bắc Kinh để lại trong chúng tôi nhiều ấn tượng sâu sắc, không chỉ giá trị của di tích mà về cách bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá.
Thành phố Hà Nội cũng có rất nhiều toà nhà di sản (và hệ thống di vật đi kèm) đang được các cơ quan hành chính hoặc trường đại học, viện nghiên cứu vận hành, tương tự như câu chuyện của Đại học Bắc Kinh.
Thiết nghĩ, Thành phố Hà Nội nên đẩy mạnh công tác phối hợp với các đơn vị có liên quan để hài hoà giữa vận hành hiệu quả và tôn vinh giá trị di sản, tránh thực hiện một cách máy móc và mang tính hành chính.
Được biết, Thành phố Hà Nội có kế hoạch “hình thành bảo tàng đại học thời đại Hồ Chí Minh (trên cơ sở chuyển đổi công năng một phần các trường đại học thành không gian bảo tàng, các khu vực còn lại đề xuất chức năng: nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ, đổi mới sáng tạo, đào tạo sau đại học), kết nối với hệ sinh thái các bảo tàng: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia – Bảo tàng Đại học thời đại Hồ Chí Minh – Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam – Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam – Bảo tàng Hồ Chí Minh…”. Đây là ý tưởng rất đáng trân trọng.
Qua trường hợp Đại học Bắc Kinh, tôi cho rằng, Thành phố Hà Nội nên trao đổi với các trường đại học liên quan để họ chủ động bố trí một phần không gian vừa đủ cho hoạt động bảo tàng, đại bộ phận không gian còn lại vẫn nên được các trường đại học vận hành bình thường vì 2 lý do chính:
Thứ nhất, trường đại học tiếp tục được vận hành thì không gian bảo tàng đại học mới có giá trị để du khách kết hợp tham quan và trải nghiệm môi trường thực;
Thứ hai, tránh lãng phí cơ sở vật chất khi biến cả khuôn viên trường đại học thành một bảo tàng tĩnh.
Nếu được phối hợp vận hành như vậy, Thành phố vẫn thực hiện được kế hoạch; các trường đại học vẫn tiếp tục vận hành bình thường, bản thân các trường cũng thể hiện được trách nhiệm đối với công tác văn hoá, di sản của Thủ đô và đất nước.