Giảm trừ chi phí y tế và giáo dục là bước tiến nhưng còn thấp
Dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân đề xuất giảm trừ chi phí y tế và giáo dục. Giám đốc Công ty TNHH Tài chính kế toán thuế Centax BÙI THỊ LỆ PHƯƠNG cho rằng, đây là bước tiến lớn song mức giảm trừ còn thấp. Bà cũng đề xuất áp dụng triệt để hóa đơn điện tử liên thông giữa bệnh viện, nhà trường và cơ quan thuế để tự động trừ cho người dân.
Cần làm rõ thủ tục chứng minh
- Thưa bà, Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết một số điều của Luật Thuế thu nhập cá nhân. Bà nhìn nhận thế nào về các điểm đáng chú ý của dự thảo?
- Trước hết, tôi ghi nhận nỗ lực của Bộ Tài chính trong việc cập nhật các biến động kinh tế - xã hội vào dự thảo lần này. Có ba điểm "sáng" đáng chú ý.
Một là, chuyển dịch từ "cào bằng" sang "chi phí thực tế". Việc bổ sung giảm trừ cho y tế và giáo dục là một bước tiến. Trước đây, chúng ta chỉ có giảm trừ gia cảnh cố định. Giờ đây, Nhà nước đã bắt đầu công nhận các chi phí thiết yếu mang tính đặc thù của từng gia đình.
Hai là, khuyến khích an sinh dài hạn. Việc nâng mức khống chế bảo hiểm hưu trí tự nguyện từ 1 triệu lên 3 triệu đồng là thay đổi rất thực tế. Nó cho thấy tư duy khuyến khích người dân tự lo cho tương lai, giảm áp lực lên hệ thống an sinh xã hội của Nhà nước.
Ba là, thúc đẩy thị trường vốn. Chính sách giảm 50% thuế cho lợi tức từ các quỹ đầu tư chứng khoán, bất động sản là tín hiệu tốt để thu hút dòng vốn cá nhân vào các kênh đầu tư chuyên nghiệp, thay vì chỉ đầu cơ đất nền hay tích trữ vàng.
Tuy nhiên, tôi cho rằng các điểm mới này vẫn mang tính chất "sửa lỗi" và "chạy theo" thực tế hơn là một cuộc cách mạng về thuế. Nhiều định mức vẫn còn khá khiêm tốn so với đà lạm phát và mức sống tại các đô thị lớn.
- Bà có thể phân tích rõ hơn điều này?
- Đơn cử, về khoản chi y tế, giáo dục (Điều 49), dự thảo đưa ra hai phương án giảm trừ. Phương án 1 giảm trừ tối đa 20 triệu đồng/năm cho y tế và 21 triệu đồng/năm cho giáo dục. Phương án 2 cao hơn, 23 triệu đồng cho y tế và 24 triệu đồng cho giáo dục.
Ở đây, theo tôi, dứt khoát chọn phương án 2, thậm chí phương án 2 vẫn còn quá thấp. Bởi lẽ, xét về tính dự báo, thuế là chính sách có độ trễ. Nếu chọn phương án 1 (dựa trên số liệu 2026), thì ngay khi Nghị định có hiệu lực, nó đã bắt đầu lỗi thời. Phương án 2 có tính đến dự phòng cho các năm tiếp theo, giảm bớt việc phải sửa chính sách liên tục.
Xét về thực tế chi phí, mức 23 - 24 triệu đồng/năm (khoảng 2 triệu/tháng) cho giáo dục chỉ đủ đóng học phí ở các trường công lập chất lượng cao hoặc các trường tư thục mức trung bình thấp. Nếu gia đình có con học đại học hoặc trường quốc tế, mức này chỉ là "muối bỏ bể". Tương tự với y tế, một ca phẫu thuật hay điều trị bệnh mãn tính có thể tốn hàng trăm triệu, mức 23 triệu đồng là quá khiêm tốn.
Điều quan trọng ở đây là Bộ Tài chính cần làm rõ thủ tục chứng minh. Nếu yêu cầu người dân phải thu thập từng tờ hóa đơn thuốc, hóa đơn học phí lẻ tẻ thì chi phí tuân thủ (thời gian, công sức) sẽ lớn hơn cả số thuế được giảm. Cần áp dụng triệt để hóa đơn điện tử liên thông giữa bệnh viện, nhà trường và cơ quan thuế để tự động trừ cho người dân.
Chưa bảo đảm tối đa quyền lợi cho người lao động
- Liên quan đến chính sách thuế thu nhập cá nhân với người lao động, theo dự thảo, tiền ăn giữa ca, ăn trưa vượt quá 1,2 triệu đồng/người/tháng mới tính vào thu nhập chịu thuế; khoản trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc không tính vào thu nhập chịu thuế… Liệu thiết kế như dự thảo đã thực sự bảo đảm quyền lợi tối đa cho người lao động, thưa bà?
- Thẳng thắn mà nói, dự thảo chưa bảo đảm quyền lợi tối đa cho người lao động, đặc biệt là tầng lớp trung lưu - những người đang là "xương sống" của nền kinh tế.
Cụ thể, tiền ăn giữa ca 1,2 triệu đồng/tháng tương đương 40.000đ - 45.000đ/suất ăn. Tại Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh, một bữa trưa văn phòng đủ chất hiện nay dao động 50.000 - 70.000 đồng. Mức 1,2 triệu đồng vẫn còn thấp và sẽ sớm lạc hậu.
Về khoảng cách giữa các bậc thuế, đây là nỗi trăn trở của người lao động. Các bậc thuế hiện nay quá dày ở mức thu nhập thấp và trung bình, khiến người lao động vừa được tăng lương đã rơi ngay vào bậc thuế cao hơn, triệt tiêu động lực tăng năng suất.
Tôi đề xuất dự thảo thiết kế theo hướng chỉ số hóa, tức là cần quy định các mức giảm trừ và ngưỡng tính thuế phải tự động điều chỉnh theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) hoặc mức lương tối thiểu vùng hàng năm, Chính phủ có thể điều chỉnh. Không nên để người dân phải "chờ" thay đổi nghị định/luật trong nhiều năm.
Bên cạnh đó, cần giảm bớt bậc thuế. Tuy đã rút gọn còn 5 bậc thuế, nhưng nên nới rộng khoảng cách thu nhập ở các bậc đầu tiên để nuôi dưỡng nguồn thu. Mức trần là 100 triệu đồng tôi thấy cũng còn thấp so với biến động giá cả hiện nay.
Đối với thuế thu nhập cá nhân cho hộ kinh doanh, cần công bằng giữa người làm công ăn lương và cá nhân kinh doanh - vốn đang chịu mức thuế suất khoán khá thấp so với biểu thuế lũy tiến. Mức thu nhập tính thuế từ 500 triệu đồng/năm không cao, nên chia ra nhiều ngành nghề, để quy định mức chịu thuế và thuế suất thuế thu nhập cá nhân cho công bằng.
Thiết nghĩ, trong bối cảnh kinh tế khó khăn, thuế thu nhập cá nhân cần đóng vai trò là "phao cứu sinh" để khoan thư sức dân và là "đòn bẩy" để giữ chân nhân tài.
Cần có cơ chế "sandbox" về thuế
- Dự thảo Nghị định cũng đưa ra chính sách miễn thuế cho nhân lực chất lượng cao (Điều 41, 42). Theo đó, miễn thuế thu nhập cá nhân trong thời hạn 5 năm. Chính sách này liệu có đủ hấp dẫn, thưa bà?
- Miễn thuế 5 năm chưa đủ để tạo ra đột phá trong cuộc đua thu hút nhân tài toàn cầu (War for Talent). Bởi chuyên gia chất lượng cao họ nhìn vào lộ trình 10 - 20 năm, không chỉ 5 năm. Sau 5 năm miễn thuế, nếu họ rơi vào bậc thuế 35%, họ sẽ cân nhắc chuyển sang các quốc gia có mức thuế trần thấp hơn như Singapore (22%) hay các đặc khu kinh tế khác.
Đối với định nghĩa "chất lượng cao", nếu tiêu chí quá khắt khe, thủ tục xin xác nhận "chất lượng cao" rườm rà, chính sách sẽ bị "treo".
- Vậy bà có đề xuất gì để chính sách thuế thu nhập cá nhân thực sự thu hút được nhân lực chất lượng cao?
- Từ kinh nghiệm quốc tế, tôi cho rằng nên áp dụng thuế suất phẳng (Flat Tax). Tức là áp dụng mức thuế suất ưu đãi cố định (ví dụ 10 - 15%) cho các chuyên gia trong lĩnh vực chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) trong suốt thời gian họ làm việc tại Việt Nam. Điều này tạo sự ổn định và dễ tính toán cho nhà đầu tư.
Điểm cần lưu ý nữa là nhân tài không đi một mình. Do vậy, cần có chính sách miễn/giảm thuế cho cả chi phí chuyển vùng, học phí cho con cái chuyên gia quốc tế và các khoản trợ cấp nhà ở.
Đồng thời, cần có cơ chế "sandbox" về thuế: cho phép các khu công nghệ cao được tự quyết định mức ưu đãi thuế thu nhập cá nhân để cạnh tranh trực tiếp với các đặc khu trong khu vực như Penang (Malaysia) hay Hsinchu (Đài Loan, Trung Quốc).
- Xin cảm ơn bà!
Tại họp báo thường kỳ quý I của Bộ Tài chính, lãnh đạo Cục Quản lý, Giám sát chính sách thuế, phí và lệ phí, cho biết phương án giảm trừ chi phí y tế và giáo dục, đào tạo được xây dựng dựa trên chi tiêu thực tế của người dân.
Năm 2024, chi tiêu y tế bình quân khoảng 3,5 triệu đồng/người, riêng điều trị nội trú khoảng 10,2 triệu đồng/người. Chi tiêu giáo dục, đào tạo bình quân đạt 9,6 triệu đồng/người. Với tỉ lệ người nộp thuế/người phụ thuộc là 0,8, tổng chi cho hai nhóm dịch vụ này ước khoảng 20,4 triệu đồng/năm cho y tế và 19,2 triệu đồng/năm cho giáo dục. Đây là cơ sở để cơ quan soạn thảo xây dựng các mức giảm trừ.
Trả lời câu hỏi về việc mức giảm trừ nêu trên còn thấp, lãnh đạo Cục Quản lý, Giám sát chính sách thuế, phí và lệ phí cho biết, Bộ Tài chính đang tiếp tục tổng hợp góp ý, trên cơ sở đó sẽ tiếp thu, chỉnh lý và báo cáo cấp có thẩm quyền. Theo tính toán, nếu áp dụng phương án 2, ngân sách nhà nước có thể giảm thu khoảng 7.700 tỷ đồng/năm.