Đàm phán Mỹ - Iran trước nguy cơ chệch hướng vì Israel
Dù cánh cửa đối thoại đã mở, con đường đi tới một thỏa thuận hòa bình bền vững giữa Mỹ và Iran vẫn đối mặt nhiều trở ngại, không chỉ từ chính các bên đàm phán, mà còn từ những khác biệt chiến lược giữa các đồng minh.
Sau nhiều tuần phối hợp chặt chẽ giữa Tổng thống Donald Trump và Thủ tướng Benjamin Netanyahu trong chiến dịch quân sự nhằm vào Iran, những dấu hiệu bất đồng đã dần xuất hiện.
Nỗ lực thúc đẩy một thỏa thuận hòa bình với Tehran của ông Trump đã làm lộ rõ khác biệt về mục tiêu dài hạn giữa hai nhà lãnh đạo. Trong khi Washington ưu tiên chấm dứt xung đột, Tel Aviv lại muốn tận dụng cơ hội để gia tăng sức ép chiến lược lên Iran và các lực lượng đồng minh trong khu vực.
Mỹ muốn hạ nhiệt, Israel chưa sẵn sàng dừng lại
Tổng thống Donald Trump hôm nay cho biết, ông đã đề nghị Thủ tướng Netanyahu giảm quy mô chiến dịch quân sự của Israel tại Lebanon, khi hoạt động này đe dọa lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần chỉ một ngày sau khi có hiệu lực.
“Tôi đã nói chuyện với Bibi và ông ấy sẽ giảm mức độ hoạt động ở Lebanon”, ông Trump nói, sử dụng biệt danh của Thủ tướng Israel, cho biết đã thúc giục Israel không làm gián đoạn các nỗ lực ngoại giao với Iran.
Tuy nhiên, phía Israel cho thấy lập trường thận trọng hơn. Ông Netanyahu khẳng định, quân đội nước này vẫn “tiếp tục tấn công Hezbollah với toàn lực”, đồng thời cáo buộc lực lượng Hezbollah vi phạm lệnh ngừng bắn bằng các đợt phóng rocket qua biên giới.
Khác biệt ưu tiên: Hormuz hay Hezbollah?
Một trong những điểm khác biệt lớn nhất giữa Mỹ và Israel nằm ở ưu tiên chiến lược.
Đối với ông Donald Trump, mục tiêu hàng đầu hiện nay là đảm bảo hoạt động vận chuyển dầu qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải quan trọng đã bị Iran quân sự hóa để đáp trả chiến sự.
Trong khi đó, ông Netanyahu lại tập trung vào việc loại bỏ sự hiện diện của Hezbollah - lực lượng do Iran hậu thuẫn tại Lebanon, coi đây là mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh Israel.
Ông Netanyahu cũng đánh giá chính quyền Tehran đang suy yếu và không muốn nới lỏng áp lực quân sự hay kinh tế vào thời điểm này. Trong khi đó, ông Trump dường như rất muốn kết thúc cuộc chiến đã làm giá xăng tăng vọt, khiến những người ủng hộ ông bất bình và đe dọa vị thế chính trị của ông.
Đàm phán bắt đầu, nhưng hoài nghi còn lớn
Trong một động thái nhằm giảm căng thẳng, sau phát biểu của Tổng thống Mỹ, Israel đã thông báo sẽ bắt đầu đàm phán trực tiếp với Lebanon về mục tiêu giải giáp Hezbollah. Bộ Ngoại giao Mỹ dự kiến tổ chức cuộc họp về vấn đề này tại Washington trong tuần tới.
Song song, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance sẽ dẫn đầu phái đoàn Mỹ tới Islamabad để đàm phán với các quan chức Iran, những người đang tìm kiếm việc nới lỏng các lệnh trừng phạt kinh tế.
Tuy nhiên, chưa rõ các bước đi này có đủ để đáp ứng kỳ vọng của Tehran hay không. Một số ý kiến tại Washington tỏ ra hoài nghi về hiệu quả của lệnh ngừng bắn.
Thượng nghị sĩ Mark Warner nhận định, việc Israel tiếp tục tấn công lực lượng Hezbollah cho thấy các hành động quân sự của Israel nếu vẫn tiếp tục sẽ có thể làm suy yếu nỗ lực ngoại giao do Mỹ dẫn dắt.
Nguy cơ bất đồng sâu hơn
Chưa dừng lại ở đó, trong thời gian tới, khi Washington và Tehran bước vào các vòng đàm phán, khác biệt giữa Mỹ và Israel có thể sẽ tiếp tục gia tăng.
Một số năng lực của Iran, chẳng hạn như tên lửa đạn đạo tầm trung hay việc hỗ trợ các lực lượng như Hezbollah và Hamas được Israel coi là mối đe dọa lớn hơn so với cách nhìn của Mỹ.
Đổi lại việc đảm bảo tự do hàng hải qua eo biển Hormuz, Iran yêu cầu Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế kéo dài nhiều năm. Trong khi đó, ông Netanyahu từ lâu theo đuổi chiến lược “áp lực tối đa” nhằm làm suy yếu chính quyền Tehran, thậm chí hướng tới khả năng thay đổi chế độ.
Áp lực chính trị khiến Thủ tướng Netanyahu khó rời xa Tổng thống Trump
Dù vậy, theo giới phân tích, Thủ tướng Netanyahu khó có thể công khai bất đồng với ông Trump.
Ông Natan Sachs, một chuyên gia cao cấp tại Viện Nghiên cứu Trung Đông cho biết, mục tiêu của ông Netanyahu là làm giảm áp lực từ Mỹ mà không từ bỏ các mục tiêu quân sự của mình ở Lebanon. Tuy nhiên, sẽ có những giới hạn về việc ông Netanyahu sẵn sàng thử thách sự kiên nhẫn của ông Trump đến mức nào. Tổng thống Mỹ rất được lòng người dân Israel, khiến mối quan hệ hợp tác của ông Netanyahu với ông Trump trở thành tài sản chính trị quan trọng nhất của ông ở trong nước khi Israel chuẩn bị cho cuộc bầu cử quốc gia năm nay.
Dù vậy, ông Sachs phân tích thêm: với sự cứng rắn của mình, ông Netanyahu sẽ không bỏ cuộc. Ngay cả khi ông Trump đạt được một thỏa thuận mà nhà lãnh đạo Israel cho là “quá nhân nhượng”, ông Netanyahu có thể chờ đợi thời cơ và, sau khi sự chú ý không còn tập trung vào cuộc xung đột, sẽ đến gặp ông Trump với thông tin tình báo mới hoặc các lập luận khác để thúc đẩy Mỹ hành động quân sự mới.
Còn nhiều trở ngại
Phân tích này không phải không có cơ sở. Trong bài phát biểu sau khi lệnh ngừng bắn được Tổng thống Donald Trump công bố, ông Netanyahu vừa bày tỏ ủng hộ ông Trump, vừa nhấn mạnh các mục tiêu quân sự chưa hoàn tất.
“Israel vẫn còn nhiều mục tiêu cần hoàn thành”, ông nói. “Chúng tôi sẽ đạt được chúng - hoặc thông qua một thỏa thuận, hoặc bằng việc nối lại chiến sự”.
Phát biểu này cho thấy, dù tiến trình ngoại giao giữa Mỹ và Iran đang được thúc đẩy, khác biệt lợi ích giữa Washington và Tel Aviv cho thấy con đường đi tới một thỏa thuận bền vững vẫn còn nhiều trở ngại, và nguy cơ xung đột tái bùng phát chưa thể loại trừ.