AI sẽ “xóa sổ” nghề nào trước? Cảnh báo mới cho giáo dục đại học
Các nghiên cứu mới cho thấy làn sóng tự động hóa do AI đang đặt nhiều ngành nghề trước rủi ro lớn. Giáo dục đại học cần nhanh chóng thích ứng để không bị tụt lại phía sau.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng thâm nhập sâu vào mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội, một câu hỏi lớn đang được đặt ra: Những công việc nào sẽ bị thay thế nhiều nhất trong kỷ nguyên AI?
Các nghiên cứu gần đây cho thấy, nguy cơ này không còn là giả định xa vời. Dữ liệu từ Đại học Tufts ước tính, tổn thất việc làm do AI trong vài năm tới có thể đạt quy mô “tương đương toàn bộ nền kinh tế Bỉ”, phản ánh mức độ tác động sâu rộng của công nghệ này.
Dự báo ngày càng “cứng rắn” từ ngành công nghệ
Hơn ba năm kể từ khi các mô hình ngôn ngữ lớn trở nên phổ biến, sinh viên và người lao động trẻ liên tục phải đối mặt với những dự báo ngày càng bi quan từ giới công nghệ.
Tháng 2 vừa qua, Giám đốc AI của Microsoft tuyên bố “toàn bộ công việc văn phòng có thể được tự động hóa trong vòng 18 tháng”. Không lâu sau, Giám đốc điều hành Anthropic tiếp tục nhấn mạnh nhận định trước đó rằng AI có thể “xóa sổ một nửa số việc làm văn phòng cấp thấp vào cuối thập kỷ này”, đồng thời mô tả giai đoạn hiện tại là “nghi thức chuyển giao” của nhân loại.
Tuy nhiên, không chỉ các “ông lớn” công nghệ đưa ra cảnh báo. Giới học thuật cũng đang gia tăng nghiên cứu nhằm đánh giá tác động thực tế của AI đối với thị trường lao động.
6% việc làm có thể biến mất trong 5 năm tới
Trong báo cáo vừa được công bố với tiêu đề “Khi các vành đai công nghệ trở thành vành đai công nghiệp mới: AI và bản đồ rủi ro việc làm tại Mỹ”, các nhà nghiên cứu tại Đại học Tufts đã xếp hạng các ngành nghề theo mức độ dễ bị tổn thương trước AI.
Theo đó, khoảng 6% việc làm tại Mỹ có nguy cơ bị xóa sổ trong vòng 2-5 năm tới. Nếu việc ứng dụng các hệ thống AI tự động gia tăng, mức độ thiệt hại có thể “tương đương quy mô nền kinh tế Bỉ”, thậm chí “chỉ kém một chút so với nền kinh tế Hàn Quốc”.
Báo cáo nhấn mạnh: “Rủi ro việc làm do AI không phân bổ đồng đều nhưng có ý nghĩa đáng kể”.
Nhóm ngành “dễ tổn thương” nhất
Theo phân tích, các lĩnh vực chịu tác động mạnh nhất bao gồm thông tin, tài chính - bảo hiểm và dịch vụ chuyên môn, khoa học - kỹ thuật. Đáng chú ý, khoảng một phần tư số việc làm bị mất dự kiến tập trung ở chỉ tám nghề.
Trong đó, các công việc dễ bị thay thế nhất gồm: nhà văn, tác giả; lập trình viên máy tính; nhà thiết kế giao diện web và kỹ thuật số.
Những nghề này đều có nguy cơ mất trên 50% việc làm trong tương lai gần.
Ngược lại, khoảng 38% công việc được đánh giá là “kháng AI”. Tuy nhiên, phần lớn trong số này là các nghề thu nhập thấp và không yêu cầu bằng đại học, như thợ lợp mái, lái xe buýt trường học hay trợ lý y tế. Báo cáo nhận định “vùng an toàn” này thực chất lại nằm gần “vùng thu nhập thấp”.
Không chỉ ngành nghề, mức độ ảnh hưởng của AI còn có sự khác biệt theo khu vực địa lý. Báo cáo dự báo các đô thị lớn và các thành phố đại học sẽ chịu tác động nặng nề nhất, với khoảng 40% số việc làm bị ảnh hưởng.
Cảnh báo từ giới chuyên gia
Những kết quả này nối dài xu hướng nghiên cứu trong thời gian qua. Các trường đại học hàng đầu tại Mỹ như Yale, Stanford và MIT đều đã công bố các báo cáo cho thấy những công việc liên quan đến viết lách và lập trình - vốn đòi hỏi trình độ đại học - lại nằm trong nhóm dễ bị thay thế nhất.
Trước thực tế đó, các chuyên gia cho rằng hệ thống giáo dục đại học cần nhanh chóng thích ứng.
Ông Gad Levanon, kinh tế trưởng của Burning Glass Institute, nhận định: “Việc mất việc làm chắc chắn sẽ xảy ra. Tôi sẽ không ngạc nhiên nếu chúng ta đang ở giai đoạn khởi đầu của nhiều thập kỷ dịch chuyển việc làm do AI gây ra”. Theo ông, thay vì né tránh, “các trường đại học cần thừa nhận rằng mọi thứ đang thay đổi rất nhanh và làm hết sức để chuẩn bị cho sinh viên bước vào thị trường lao động mới”.
Cùng quan điểm, bà Tiffany Hsieh, Giám đốc cấp cao tại Trung tâm Trí tuệ Nhân tạo và Tương lai Việc làm thuộc tổ chức Jobs for the Future cho rằng, các dữ liệu hiện có đã đủ để thúc đẩy hành động.
“Chúng ta đã có đủ bằng chứng để thấy một sự gián đoạn đang đến”, bà nói. “Ngày càng có sự đồng thuận về những lĩnh vực nghề nghiệp sẽ chịu tác động, và chúng ta cần hành động ngay từ bây giờ… Chúng ta không muốn bị động”.
Không thể đứng ngoài cuộc
Dù còn nhiều tranh luận về quy mô và tốc độ tác động, một điều đang dần trở nên rõ ràng: AI sẽ tái định hình sâu sắc thị trường lao động toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, việc chủ động thích ứng, từ phía người lao động đến các cơ sở giáo dục không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết để tránh bị tụt lại trong một kỷ nguyên đang thay đổi nhanh chóng chưa từng có.