Liệu có “cửa” cho thỏa thuận Mỹ - Iran?

Hai ngày sau khi đe dọa “xóa sổ” các nhà máy điện của Iran, Tổng thống Mỹ Donald Trump bất ngờ tuyên bố Washington đã có các cuộc trao đổi “rất tốt và hiệu quả” với Tehran, thậm chí xuất hiện “những điểm đồng thuận lớn”.

Tuy nhiên, phía Iran nhanh chóng bác bỏ thông tin này. Ông Mohammad Bagher Ghalibaf, một trong những nhân vật chủ chốt của Tehran trong thời chiến, khẳng định: “Tin giả đang được sử dụng để thao túng thị trường tài chính và dầu mỏ, cũng như để thoát khỏi vũng lầy mà Mỹ và Israel đang mắc kẹt”.

Phản ứng cứng rắn của Iran - ngay cả với khả năng đàm phán gián tiếp cho thấy những trở ngại đáng kể đối với một thỏa thuận mà ông Trump cho rằng “đang trong tầm tay”. Dù vậy, giới quan sát nhận định, nếu Washington thực sự theo đuổi giải pháp ngoại giao, một “cửa sổ” nhỏ có thể đã được mở ra. Vấn đề là Tehran vẫn thiếu niềm tin sâu sắc đối với nhà lãnh đạo Mỹ, người từng hai lần phát động tấn công nhằm vào Iran ngay cả khi các cuộc đàm phán còn dang dở, đồng thời nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu “đầu hàng hoàn toàn”.

Iran có thể đồng ý với điều gì?

Các quan chức Iran, trong đó có Tổng thống Masoud Pezeshkian cho biết, bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải đi kèm “các đảm bảo rằng Iran sẽ không tiếp tục bị tấn công trong tương lai”.

Tehran coi cuộc xung đột hiện nay là một phần của cuộc đối đầu mang tính sống còn, bắt nguồn từ khi Israel phát động cuộc chiến kéo dài 12 ngày nhằm vào nước Cộng hòa Hồi giáo hồi tháng 6 năm ngoái. Kể từ khi ông Donald Trump cùng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu mở chiến dịch quân sự mới từ ngày 28/2, chiến lược của Iran là nâng cao chi phí chiến tranh để răn đe các đợt tấn công tiếp theo.

Một trong những bước đi gây tác động lớn là việc đóng cửa eo biển Hormuz, đồng thời tiến hành các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng trong khu vực Vịnh. Động thái này khiến thị trường năng lượng toàn cầu biến động mạnh.

Dù phải hứng chịu các đợt không kích liên tục từ Mỹ và Israel, Iran vẫn duy trì các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel và các quốc gia vùng Vịnh. Các nguồn tin cho rằng, nếu không đạt được những đảm bảo an ninh cần thiết, Tehran có thể tiếp tục chiến sự ngay cả khi Washington tuyên bố chấm dứt xung đột.

Việc mở lại eo biển Hormuz có dễ dàng?

Việc kiểm soát eo biển Hormuz được xem là đòn bẩy quan trọng nhất của Iran trong đối đầu với Mỹ. Khả năng làm gián đoạn lưu thông tàu thuyền thông qua các cuộc tấn công và đe dọa đã đẩy giá năng lượng lên mức cao nhất trong nhiều năm.

Theo các nguồn tin thị trường, nhiều chủ tàu hiện không còn sẵn sàng đi qua tuyến đường này do rủi ro quá lớn. Thậm chí, có trường hợp tàu chở dầu phải trả tới 2 triệu USD để được đảm bảo an toàn. Một số ý kiến từ phía Iran cho thấy, việc thu phí tàu thuyền có thể trở thành “bình thường mới”.

Kịch bản này khiến các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ lo ngại, khi hoạt động xuất khẩu năng lượng và hóa dầu của họ bị ảnh hưởng nghiêm trọng và nguy cơ gián đoạn kéo dài vẫn hiện hữu.

Chương trình hạt nhân?

Một trong những mục tiêu mà ông Donald Trump nhiều lần nhấn mạnh khi phát động chiến dịch quân sự là ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân. Tuy vậy, vẫn còn nhiều câu hỏi về tình trạng thực tế của chương trình này.

Washington cho biết, muốn kiểm soát kho uranium làm giàu của Iran, trong đó khoảng 440kg đạt mức gần cấp độ vũ khí - mối lo ngại lớn của phương Tây. Phía Iran lại khẳng định, số vật liệu này hiện nằm dưới đống đổ nát của các cơ sở bị tấn công.

Các nguồn tin từng tham gia đàm phán cho biết, Tehran trước đây đã đồng ý “không tích trữ” và làm loãng uranium làm giàu cao. Tuy nhiên, phía Mỹ cho rằng chưa có tiến triển đáng kể trước khi chiến dịch quân sự được phát động.

Theo chuyên gia Vali Nasr, Iran có thể cân nhắc nhượng bộ về uranium nếu vẫn giữ được một mức độ kiểm soát đối với Hormuz. Ông nhận định: khả năng đóng eo biển “có thể đóng vai trò răn đe chống lại một cuộc chiến khác” và “có thể tạo nguồn thu từ phí tàu thuyền”.

Chương trình tên lửa và UAV?

Trong tuyên bố phát động chiến dịch, Tổng thống Donald Trump khẳng định Mỹ sẽ “phá hủy” hệ thống tên lửa của Iran và “xóa sổ hoàn toàn ngành công nghiệp tên lửa” của nước này. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, Iran vẫn duy trì các đợt tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái.

Trước đây, Tehran luôn coi các năng lực này là “lằn ranh đỏ”, không chấp nhận đưa vào đàm phán. Dẫu vậy, các đồng minh vùng Vịnh của Mỹ - những bên chịu tác động trực tiếp từ các cuộc tấn công - được cho là sẽ thúc đẩy việc đưa vấn đề này vào bất kỳ thỏa thuận nào trong tương lai.

Yêu cầu dỡ bỏ lệnh trừng phạt?

Tổng thống Iran Pezeshkian cho biết, các điều kiện chấm dứt chiến tranh bao gồm bồi thường thiệt hại, công nhận “quyền” làm giàu uranium và các đảm bảo quốc tế nhằm ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai.

Dù không đề cập trực tiếp, việc dỡ bỏ trừng phạt từ lâu đã là yêu cầu then chốt của Iran trong các cuộc đàm phán với Mỹ, đồng thời là yếu tố quan trọng để phục hồi nền kinh tế đang gặp nhiều khó khăn.

Sau chiến tranh, Iran sẽ đối mặt với nhu cầu lớn về tài chính để tái thiết cơ sở hạ tầng và năng lực quân sự. Tuy nhiên, cho đến nay, ông Trump chưa từng công khai xem xét khả năng nới lỏng trừng phạt đối với chính quyền mà ông gọi là “nhà tài trợ khủng bố số một thế giới”.

Triển vọng mong manh

Những phát biểu trái ngược từ hai phía cho thấy khoảng cách lớn trong lập trường và mức độ thiếu tin cậy lẫn nhau. Trong bối cảnh đó, dù khả năng đàm phán không hoàn toàn bị loại trừ, con đường dẫn tới một thỏa thuận chấm dứt xung đột vẫn còn nhiều rào cản, và khó có thể đạt được trong ngắn hạn.

Hồng Nhung