Một tháng chiến sự: Iran “sống sót để chiến thắng”
Sau một tháng giao tranh, xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đang bước vào giai đoạn giằng co, khi Tehran chuyển sang lối đánh phi đối xứng, tận dụng điểm nghẽn năng lượng toàn cầu để tạo sức ép chiến lược.
Sau một tháng chiến sự, Mỹ và Israel đang đối mặt với một đối thủ vận hành theo logic của một lực lượng nổi dậy hơn là một quốc gia có tổ chức quân sự truyền thống. Trong bối cảnh nguồn lực bị bào mòn bởi các đợt không kích liên tiếp, Iran lựa chọn cách tiếp cận “chi phí thấp, hiệu quả cao”, sử dụng tên lửa và máy bay không người lái nhằm gây tổn thất tối đa.
Dù chịu sức ép từ hai trong số những quân đội hiện đại nhất thế giới, Tehran vẫn duy trì khả năng gây rối tại khu vực, từ Israel đến các quốc gia Ảrập vùng Vịnh. Đồng thời, nước này tiếp tục sử dụng các đòn răn đe nhằm tác động tới kinh tế toàn cầu.
Lợi thế chiến lược nổi bật của Iran nằm ở khả năng kiểm soát eo biển Hormuz, tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới. Đây cũng là chiến thuật quen thuộc mà các lực lượng ủy nhiệm của Iran đã triển khai trong nhiều năm, trong khuôn khổ cái gọi là “trục kháng chiến”.
Đáng chú ý, nền kinh tế Iran - vốn đã bị cô lập bởi các lệnh trừng phạt trong thời gian dài - được đánh giá là ít chịu tác động trực tiếp hơn so với những cú sốc mà chính họ đang gây ra cho thị trường toàn cầu.
Eo biển Hormuz: lợi thế lớn nhất
Việc siết chặt hoạt động qua eo biển Hormuz đã khiến giá dầu tăng mạnh, thị trường tài chính biến động và chi phí hàng hóa leo thang trên diện rộng.
Eo biển này là nơi từng vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu và khí đốt toàn cầu, hiện ghi nhận lưu lượng sụt giảm đáng kể. Iran bị cho là chỉ cho phép một số chuyến hàng nhất định đi qua, với điều kiện do họ kiểm soát. Ngay cả khi năng lực hải quân bị suy giảm, Tehran vẫn có thể duy trì ảnh hưởng thông qua kho tên lửa và UAV tích lũy trong nhiều thập kỷ.
Các nền kinh tế châu Á, phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng đi qua tuyến này, chịu tác động rõ rệt. Tuy nhiên, do tính chất toàn cầu của thị trường năng lượng, hệ quả lan rộng tới cả châu Âu và Mỹ, đẩy giá nhiên liệu và chi phí sản xuất tăng cao.
Diễn biến này tạo thêm áp lực đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump, trong bối cảnh ông đang nỗ lực kiểm soát chi phí sinh hoạt trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ.
Lựa chọn khó khăn: đàm phán hay leo thang
Khả năng chấm dứt thế đối đầu vẫn còn bỏ ngỏ. Một trong những phương án là đạt được thỏa thuận ngừng bắn - điều mà phía Mỹ cho rằng đang có tiến triển, trong khi Iran phủ nhận.
“Chiến lược ưa thích của Tổng thống Donald Trump vẫn là “leo thang để giảm leo thang”. Mỹ đang tăng cường hiện diện quân sự và sẽ ở trạng thái sẵn sàng hơn cho khả năng leo thang vào giữa tháng 4”
Eurasia Group
Nếu kịch bản này không thành hiện thực, Mỹ và Israel có thể phải lựa chọn giữa việc kết thúc chiến dịch ở mức độ hiện tại, hoặc gia tăng đáng kể áp lực quân sự nhằm buộc Iran mở lại eo biển Hormuz.
Tổng thống Donald Trump đã điều thêm hàng nghìn lính dù và thủy quân lục chiến tới khu vực, đồng thời đặt thời hạn mới - 20h ngày 6/4 (giờ miền Đông Mỹ) - để Iran nối lại lưu thông, nếu không sẽ đối mặt nguy cơ bị tấn công các nhà máy điện.
Khả năng chống chịu bất ngờ
Bất chấp các tổn thất, Iran vẫn duy trì năng lực gây bất ổn. Theo tuyên bố của Tổng thống Donald Trump, Iran chỉ còn giữ được khoảng 9% kho tên lửa. Dù con số này chưa được kiểm chứng độc lập, nó vẫn đủ để tạo ra rủi ro an ninh đáng kể.
Hệ thống căn cứ phân tán, bao gồm cả các cơ sở ngầm và bệ phóng di động, cho phép Iran che giấu và bảo toàn lực lượng trước các đợt không kích. Chiến thuật “bắn rồi rút”, vốn phổ biến trong các lực lượng nổi dậy được áp dụng nhằm giảm thiểu thiệt hại.
Cách tiếp cận này từng được lực lượng Houthi tại Yemen cũng như các nhóm dân quân Shiite tại Iraq sử dụng để đối phó với các chiến dịch quân sự quy mô lớn.
Bên cạnh đó, đặc điểm địa hình rộng lớn và nhiều núi non của Iran cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc phân tán và che giấu lực lượng.
Những thách thức nội tại
Dù duy trì được năng lực kháng cự, Iran vẫn đối mặt với nhiều áp lực trong nước.
Giới lãnh đạo Mỹ và Israel kỳ vọng các cuộc bất ổn xã hội trước đây tại Iran có thể tái diễn, nhưng hiện chưa có dấu hiệu rõ ràng. Phần lớn người dân đang tập trung ứng phó với các cuộc không kích.
Một số nguồn tin cho biết Iran đã bắt đầu mở rộng tuyển mộ, trong đó có cả thanh thiếu niên, nhằm bổ sung lực lượng trong bối cảnh các chốt kiểm soát bị tấn công.
Câu hỏi về ban lãnh đạo cũng đặt ra. Lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei chưa xuất hiện công khai kể từ khi lên nắm quyền, phía Mỹ cho rằng ông đã bị thương trong chiến sự. Trong khi đó, một thỏa thuận ngừng bắn - nếu đạt được mà không đáp ứng yêu cầu của lực lượng Vệ binh Cách mạng và phe cứng rắn - có thể làm rạn nứt nội bộ chính trị Iran.
“Sống sót để chiến thắng”
Giới phân tích cho rằng mục tiêu chiến lược của Iran không nằm ở việc giành thắng lợi quân sự trực tiếp.
“Cộng hòa Hồi giáo hiểu rằng họ không thể đánh bại Mỹ về mặt quân sự. Thay vào đó, mục tiêu của họ đơn giản hơn nhưng mang tính chiến lược: sống sót đủ lâu để tuyên bố chiến thắng”
Ông Shukriya Bradost
Chuyên gia an ninh Trung Đông
Trong khi đó, Trung tâm Soufan cảnh báo: “Washington dường như tin rằng việc phô trương sức mạnh quân sự áp đảo sẽ buộc Iran phải ngồi vào bàn đàm phán. Nhưng Mỹ không thể kỳ vọng đạt được trong hòa bình với những gì họ không giành được trong chiến tranh”.
Sau một tháng, cục diện chiến sự cho thấy dấu hiệu chuyển từ đối đầu quân sự trực diện sang cuộc đấu sức kéo dài, nơi các yếu tố kinh tế, tâm lý và khả năng chịu đựng có thể đóng vai trò quyết định.