Chiến tranh Iran: Bước ngoặt thiết lập "luật chơi" mới?

Không chỉ là thêm một cuộc chiến

Câu hỏi trung tâm hiện nay không chỉ là việc một cuộc chiến mới bùng nổ ở Trung Đông, mà sâu xa hơn là liệu hệ thống quốc tế có đang bước vào một thời kỳ mà sức mạnh quân sự hoàn toàn thay thế các ràng buộc pháp lý và chính trị hay không.

Trong nhiều thập kỷ, kể cả trong những giai đoạn căng thẳng nhất của Chiến tranh Lạnh, các “lằn ranh đỏ” không chính thức vẫn tồn tại để kiềm chế các cường quốc. Những hành động như ám sát nguyên thủ quốc gia, tấn công trực tiếp không có ủy quyền quốc tế, hay tìm cách thay đổi cán cân chiến lược bằng cách loại bỏ lãnh đạo chính trị của một quốc gia - đều bị xem là có thể phá vỡ toàn bộ cấu trúc an ninh toàn cầu.

Những gì đang diễn ra tại Iran cho thấy các giới hạn này đang bị xói mòn nhanh chóng. Nguy cơ lớn nhất không chỉ nằm ở bản thân chiến dịch quân sự, mà ở việc nó có thể trở thành “bình thường mới”.

Nếu một cuộc tấn công có quy mô chính trị và chiến lược lớn như vậy được chấp nhận mà không phải trả giá đáng kể về quốc tế, thông điệp gửi tới toàn thế giới sẽ rất rõ ràng: các quốc gia có sức mạnh quân sự có thể tiến hành chiến tranh phủ đầu và loại bỏ lãnh đạo đối phương chỉ dựa trên đánh giá an ninh của riêng mình, không cần đồng thuận toàn cầu hay khuôn khổ pháp lý.

Một khi tiền lệ này được thiết lập, nó sẽ nhanh chóng vượt khỏi một trường hợp đơn lẻ và trở thành mô hình hành vi lặp lại.

Thách thức với “người bảo vệ đa cực”

Trong bối cảnh đó, sự chú ý đổ dồn vào Trung Quốc và Nga. Cả hai cường quốc này từ lâu đã kêu gọi xây dựng một trật tự quốc tế đa cực và chấm dứt chủ nghĩa đơn phương. Tuy nhiên, đa cực không chỉ đơn thuần là phân bổ lại quyền lực. Nó đòi hỏi sự bảo vệ chủ động đối với các quy tắc nhằm ngăn cạnh tranh chiến lược trượt vào tình trạng hỗn loạn kéo dài.

Nếu các nguyên tắc về chủ quyền và cấm sử dụng vũ lực đơn phương sụp đổ, những “nạn nhân dài hạn” đầu tiên có thể chính là các cường quốc đang tìm cách hạn chế ảnh hưởng của phương Tây.

Đối với Trung Quốc, tác động của sự thay đổi này sâu sắc hơn nhiều so với vẻ bề ngoài. Chính sách đối ngoại của Bắc Kinh từ lâu dựa trên nguyên tắc không can thiệp và tôn trọng chủ quyền - những yếu tố đã góp phần tạo nên môi trường ổn định cho sự trỗi dậy kinh tế của nước này.

Nhưng nếu các cuộc tấn công phủ đầu nhằm vào các quốc gia có chủ quyền trở thành điều bình thường, các nguyên tắc đó sẽ mất ý nghĩa thực tiễn. Trong một thế giới mà tính hợp pháp của việc sử dụng vũ lực được xác định bởi cách diễn giải đơn phương về mối đe dọa, không có gì đảm bảo logic tương tự sẽ không được áp dụng trong các cuộc khủng hoảng ở Đông Á. Sự im lặng hôm nay có thể vô tình tạo ra tiền lệ hợp pháp hóa cho những hành động trong tương lai.

Nga cũng đối mặt với tình thế tương tự. Moscow từ lâu chỉ trích chính sách an ninh của Mỹ vì bỏ qua các cơ chế quốc tế. Tuy nhiên, nếu phản ứng quá kiềm chế trước cuộc khủng hoảng hiện tại, lập trường của Nga có nguy cơ bị xem là những lời nói suông.

Trong chính trị quốc tế, răn đe không chỉ đến từ năng lực quân sự mà còn phụ thuộc vào nhận thức về ý chí chính trị trong việc bảo vệ các “lằn ranh đỏ”. Nếu cộng đồng quốc tế tin rằng các cường quốc ngoài phương Tây sẽ không hành động đáng kể trong những thời điểm quyết định, cấu trúc răn đe toàn cầu sẽ dịch chuyển theo hướng bất cân xứng, tạo điều kiện cho các hành động đơn phương.

Khi luật chơi thay đổi vì không có cái giá phải trả

Một số ý kiến cho rằng, Trung Quốc và Nga nên tránh bị cuốn vào một cuộc khủng hoảng không gắn trực tiếp với lợi ích của họ. Quan điểm này có vẻ thực tế, nhưng bỏ qua một thực tế quan trọng: luật chơi quốc tế thay đổi khi việc thay đổi đó không phải trả giá.

Nếu cuộc tấn công Iran được chấp nhận như một thông lệ hợp pháp, chuẩn mực mới này có thể được áp dụng ở bất kỳ khu vực nào trong tương lai. Lịch sử cho thấy, khi các chuẩn mực quốc tế bị phá vỡ, chúng hiếm khi quay trở lại trạng thái ban đầu.

Ngăn chặn xu hướng này không nhất thiết đòi hỏi đối đầu quân sự. Trung Quốc và Nga có trong tay nhiều công cụ để gia tăng chi phí chính trị và chiến lược của việc leo thang, bao gồm sáng kiến ngoại giao chung, các khuôn khổ an ninh đa phương, áp lực kinh tế có chọn lọc, và quan trọng nhất là xây dựng đồng thuận quốc tế chống lại việc bình thường hóa sử dụng vũ lực đơn phương. Ngay cả những đề xuất ngoại giao khó đạt được đồng thuận ngay lập tức vẫn có thể thách thức tính chính danh của hành động quân sự và định hình lại môi trường quốc tế.

Cứu lấy khái niệm “an ninh tập thể”

Điều đang bị đe dọa không chỉ là sự ổn định của Trung Đông, mà là chính khái niệm an ninh tập thể. Nếu các quốc gia kết luận rằng không tồn tại cơ chế hiệu quả để ngăn chặn các cuộc tấn công phủ đầu, động lực tăng cường năng lực răn đe độc lập, bao gồm mở rộng sức mạnh quân sự tấn công, sẽ gia tăng. Hệ quả là một thế giới mà bất ổn trở thành trạng thái thường trực, và các cuộc khủng hoảng khu vực dễ dàng leo thang thành đối đầu giữa các cường quốc.

Việc bình thường hóa các hành động ám sát và tấn công đơn phương không tạo ra ổn định lâu dài, mà ngược lại thúc đẩy cuộc chạy đua “ra tay trước”. Trong môi trường như vậy, ngay cả những quốc gia mạnh nhất cũng không thể đảm bảo an ninh dài hạn, bởi không ai chắc chắn mình sẽ không trở thành mục tiêu tiếp theo.

Bảo vệ trật tự đa cực - bảo vệ các quy tắc chung

Thời điểm hiện tại không chỉ là phép thử ngoại giao đối với các cường quốc ủng hộ trật tự đa cực, mà còn là phép thử về bản sắc chiến lược. Nếu thực sự theo đuổi một thế giới đa cực, các nước này phải chứng minh rằng đa cực không chỉ là phân chia quyền lực, mà còn là bảo vệ các quy tắc chung. Trật tự quốc tế chỉ có thể bền vững khi các cường quốc, dù bất đồng, vẫn duy trì những chuẩn mực tối thiểu về hành vi chấp nhận được.

Lịch sử cho thấy các trật tự quốc tế hiếm khi sụp đổ đột ngột; chúng bị bào mòn dần qua việc bình thường hóa các ngoại lệ. Mỗi lần một “lằn ranh đỏ” bị vượt qua mà không có hậu quả, lần tiếp theo sẽ càng dễ xảy ra.

Cuộc tấn công Iran thoạt nhìn có thể chỉ là một cuộc khủng hoảng khu vực, nhưng thực chất là một bước ngoặt có khả năng tái định nghĩa tính chính danh của chiến tranh, chủ quyền và răn đe trong nhiều thập kỷ tới.

Nếu các quốc gia, đặc biệt là những nước có tiếng nói đáng kể, không đóng vai trò tích cực trong ngăn chặn xu hướng này, thế giới có thể bước vào một kỷ nguyên mà sức mạnh thay thế luật pháp, và an ninh trở thành một thứ ngày càng mong manh.

Quỳnh Vũ