Những câu hỏi xung quanh cái chết của Lãnh tụ tối cao Iran
Ayatollah Ali Khamenei, vị lãnh tụ tối cao theo đường lối cứng rắn của Iran, người lãnh đạo đất nước gần bốn thập kỷ, đã thiệt mạng trong các cuộc không kích chung giữa Mỹ và Israel hôm 28/2. Nhiều câu hỏi đặt ra về cái chết của ông, đặc biệt là việc ai sẽ lãnh đạo Iran vào thời điểm này và sự ra đi của ông sẽ tác động như thế nào đến Trung Đông và thế giới?
Ông Khamenei qua đời như thế nào?
Hình ảnh vệ tinh do Airbus công bố cho thấy khói đen bốc lên từ khu nhà của lãnh tụ tối cao tại thủ đô Tehran hôm 28/2. Các hình ảnh cho thấy nhiều tòa nhà trong khu phức hợp bị hư hại nặng do không kích.
Ban đầu, Bộ Ngoại giao Iran khẳng định Khamenei vẫn “an toàn”, ngay cả khi Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu tuyên bố ông đã thiệt mạng.
“Có rất nhiều dấu hiệu” cho thấy lãnh tụ tối cao Iran “không còn ở bên chúng ta”, ông Netanyahu nói tối 28/2 mà không cung cấp thêm chi tiết.
Hai nguồn tin Israel nói với CNN rằng, các cuộc tấn công nhắm vào các nhân vật cấp cao, bao gồm Đại giáo chủ Khamenei, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian và Tổng tham mưu trưởng quân đội Abdolrahim Mousavi.
Ông Donald Trump cho biết, một trong những mục tiêu của chiến dịch chung Mỹ-Israel là thay đổi chế độ và kêu gọi người dân Iran đứng lên chống Chính phủ. Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định chưa rõ liệu cái chết của Khamenei có dẫn đến thay đổi như vậy hay không, khi quyền lực có thể rơi vào tay lực lượng cứng rắn thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo.
Một trong những nhân vật quyền lực nhất Iran, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Ali Larijani đã phát tín hiệu cứng rắn ngày 1/3 khi tuyên bố Tehran sẽ “đâm vào tim nước Mỹ” để trả đũa.
Điều gì dẫn đến bước ngoặt này?
Cái chết của Đại giáo chủ Khamenei xảy ra vào thời điểm Iran được xem là suy yếu nhất kể từ khi ông lên nắm quyền năm 1989. Hàng thập kỷ trừng phạt của phương Tây đã khiến đất nước bị cô lập và kinh tế kiệt quệ, trước khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel vào tháng 6/2025 giáng thêm đòn nặng nề.
Chỉ 6 tháng sau, các cuộc biểu tình bùng phát từ bất bình kinh tế nhanh chóng chuyển thành phong trào chính trị, lan rộng ra toàn bộ 31 tỉnh trong vài tuần. Chính quyền đáp trả bằng biện pháp trấn áp đẫm máu, khiến hàng nghìn người thiệt mạng và gây phẫn nộ toàn cầu, trong đó có cảnh báo can thiệp từ chính quyền Tổng thống Trump.
Sự can thiệp đó diễn ra hôm 28/2, khi ông Trump tuyên bố quân đội Mỹ đang tiến hành một “chiến dịch quy mô lớn và đang tiếp diễn nhằm ngăn chặn chế độ độc tài cực đoan và độc ác này đe dọa nước Mỹ và các lợi ích an ninh cốt lõi”.
Ai sẽ tạm thời lãnh đạo Iran?
Ông Ali Larijani cho biết, một cơ cấu lãnh đạo tạm thời gồm tổng thống, chánh án tư pháp và một giáo sĩ thuộc Hội đồng Giám hộ sẽ sớm được thành lập.
Theo hiến pháp Iran, một hội đồng lâm thời gồm ba thành viên – tổng thống, người đứng đầu ngành tư pháp và một giáo sĩ của Hội đồng Giám hộ – sẽ đảm nhiệm vai trò của lãnh tụ cho đến khi Hội đồng Chuyên gia bổ nhiệm lãnh tụ tối cao mới.
Tuy nhiên, việc ai sẽ lãnh đạo Iran tiếp theo vẫn là ẩn số. Hồi tháng 1, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói rằng “không ai biết” ai sẽ thay thế nếu Khamenei qua đời.
Reza Pahlavi, con trai cả của Mohammad Reza Pahlavi - vị quốc vương cuối cùng của Iran cho rằng, mọi nỗ lực chỉ định người kế nhiệm Khamenei “ngay từ đầu đã thất bại”.
Tác động như thế nào đối với Trung Đông và thế giới?
Cái chết của Đại giáo chủ Khamenei có thể tạo ra thay đổi lớn nhất trong cán cân khu vực kể từ sau cuộc tấn công do Hamas dẫn đầu vào Israel ngày 7/10/2023, sự kiện khiến Thủ tướng Netanyahu phát động chiến dịch toàn diện nhằm vào các lực lượng thù địch với Israel trong khu vực, bao gồm Iran và các lực lượng ủy nhiệm.
Đây là lần thứ hai trong chưa đầy một thế kỷ Mỹ can thiệp loại bỏ một nhà lãnh đạo Iran khỏi quyền lực. Năm 1953, Thủ tướng Mohammad Mossadegh, nhà lãnh đạo dân cử theo đường lối thế tục bị lật đổ trong cuộc đảo chính do CIA và tình báo Anh hậu thuẫn sau khi quốc hữu hóa ngành dầu mỏ.
Sự kiện đó đưa Quốc vương Mohammad Reza Pahlavi trở lại ngai vàng và sau khi ông bị lật đổ trong Cách mạng Hồi giáo 1979, đã trở thành yếu tố trung tâm trong luận điệu chống Mỹ của Cộng hòa Hồi giáo. Khamenei thường xuyên viện dẫn sự kiện này như biểu tượng của chủ nghĩa đế quốc Mỹ và lý do khiến ông không tin tưởng phương Tây.
Iran là quốc gia đa sắc tộc với hơn 90 triệu dân, gồm người Ba Tư, Azeri, Ảrập, Baloch và Kurd. Dưới thời Khamenei, chính quyền phần lớn kiểm soát được bất ổn dân sự và sắc tộc.
Tuy nhiên, trong bối cảnh chưa có người kế nhiệm rõ ràng, cái chết của ông làm dấy lên những lo ngại nghiêm trọng về sự ổn định của Iran và cả khu vực, với những hệ lụy tiềm tàng đối với kinh tế toàn cầu.