Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác ASEAN sau 50 năm:Nền tảng hòa bình trước những thách thức mới

Ra đời năm 1976, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã chính thức thể chế hóa các nguyên tắc nền tảng thông qua Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC). Đây được coi là khuôn khổ định hướng quan hệ giữa các quốc gia trong khu vực, trong bối cảnh Đông Nam Á khi đó còn chịu nhiều tác động của đối đầu và thiếu lòng tin.

Hiệp ước được xây dựng trên tinh thần đề cao hợp tác và đoàn kết, khẳng định các quốc gia sẽ vững mạnh hơn khi cùng chung tay thay vì đối đầu. Trải qua 50 năm, TAC không chỉ giới hạn trong phạm vi khu vực mà còn thu hút sự tham gia rộng rãi của cộng đồng quốc tế. Đến nay, 58 quốc gia đã gia nhập hiệp ước, chiếm khoảng 30% số quốc gia trên thế giới.

Về nội dung cốt lõi, TAC cam kết các bên ký kết tuân thủ bốn nguyên tắc cơ bản: tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ; không can thiệp vào công việc nội bộ; giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình; và không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực. Trong phần lớn thời gian tồn tại, hiệp ước được đánh giá là nền tảng quan trọng góp phần duy trì môi trường ổn định tương đối tại Đông Nam Á.

Theo ông Ridzwan Rahmat, nhà phân tích quốc phòng cao cấp tại Jane’s, trong nhiều thập kỷ sau Chiến tranh thế giới thứ hai và Chiến tranh Lạnh, khu vực ASEAN không xảy ra xung đột vũ trang giữa các quốc gia thành viên. Tuy nhiên, một số vụ việc căng thẳng biên giới thời gian gần đây cho thấy những hạn chế nhất định trong cơ chế vận hành và thực thi của hiệp ước.

Vẫn giữ vai trò định hướng quan trọng

Nhiều chuyên gia nhận định TAC vẫn giữ nguyên giá trị như một bộ quy tắc ứng xử cơ bản điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia. Bà Joanne Lin, nghiên cứu viên cao cấp và điều phối viên Trung tâm Nghiên cứu ASEAN thuộc ISEAS - Viện Yusof Ishak, cho rằng đây là khuôn khổ duy nhất hiện nay đặt ra các chuẩn mực chung cho quan hệ liên quốc gia trong khu vực.

Tuy vậy, theo các chuyên gia, một số cơ chế trong hiệp ước cần được làm rõ và hoàn thiện, đặc biệt là quy trình kích hoạt và vận hành Hội đồng Cấp cao - cơ quan được thiết kế nhằm hỗ trợ giải quyết tranh chấp giữa các bên ký kết nhưng đến nay chưa được sử dụng trên thực tế.

Bên cạnh đó, do TAC chủ yếu dựa trên cam kết chính trị và hợp tác giữa các chính phủ, không có cơ quan siêu quốc gia giám sát thực thi, mức độ tuân thủ phụ thuộc nhiều vào thiện chí và trách nhiệm của từng quốc gia thành viên.

Gia tăng sức ép trong bối cảnh mới

Trong bối cảnh trật tự quốc tế có nhiều thay đổi, các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống ngày càng đa dạng, hiệu lực của các cơ chế đa phương, trong đó có TAC, đang được đặt trước yêu cầu thích ứng.

Sự gia tăng của các hoạt động cạnh tranh chiến lược, các biện pháp gây sức ép dưới ngưỡng xung đột vũ trang, cũng như những khác biệt về lợi ích giữa các quốc gia, đòi hỏi ASEAN phải tiếp tục củng cố đoàn kết nội khối. Theo các chuyên gia, những hình thức cạnh tranh mới, dù không phải xung đột trực diện, vẫn có thể tác động đến các nguyên tắc cốt lõi của hiệp ước, đặc biệt là nguyên tắc không sử dụng vũ lực và tôn trọng lẫn nhau.

Ông Ridzwan Rahmat cho rằng, TAC là một “nền tảng ổn định” định hình cách thức các quốc gia ứng xử, song cũng cần thừa nhận giới hạn của hiệp ước khi thiếu cơ chế thực thi mang tính ràng buộc cao.

Trong khi ASEAN không phải là một liên minh quân sự, các cơ chế hợp tác quốc phòng song phương và đa phương giữa các nước thành viên có thể đóng vai trò bổ trợ trong việc duy trì môi trường an ninh khu vực. Một ví dụ là Thỏa thuận Quốc phòng Năm cường quốc, được ký kết năm 1971 giữa Singapore, Malaysia, Australia, New Zealand và Vương quốc Anh, nhằm thúc đẩy hợp tác quốc phòng trong khu vực.

Sau 50 năm, TAC vẫn là nền tảng quan trọng của cấu trúc an ninh khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, để tiếp tục phát huy vai trò trong giai đoạn mới, hiệp ước đòi hỏi sự tăng cường cam kết chính trị, củng cố đoàn kết nội khối và linh hoạt thích ứng trước những biến động ngày càng phức tạp của môi trường quốc tế.

Như Ý