Giáo sư Phan Mạnh Hưởng: "Tri thức là một lực lượng chiến lược thúc đẩy phát triển quốc gia"

Sứ mệnh xây dựng trung tâm nghiên cứu đổi mới công nghệ vật liệu đẳng cấp quốc tế

Năm 2025 và 2026 là quãng thời gian GS.TS Phan Mạnh Hưởng chọn về làm việc tại Trường Đại học VinUni, không chỉ tạo cảm hứng mà còn có vai trò dẫn dắt cho khuynh hướng nghiên cứu mới cũng như kết nối những nhà khoa học trong nước và quốc tế để đưa những nghiên cứu khoa học của Việt Nam lên tầm cao mới.

Ông chia sẻ, sự trở về xuất phát từ tình yêu dành cho Việt Nam, từ trách nhiệm của bản thân và nhu cầu muốn được cống hiến tri thức của mình vào sự phát triển chung của đất nước. Quyết định làm việc tại VinUni trong giai đoạn 2025 - 2026 đối với ông không phải một quyết định bộc phát hay hoàn toàn cá nhân, mà xuất phát từ sự hội tụ của suy tư, trách nhiệm và thời điểm.

“Có những khoảnh khắc trong hành trình học thuật của một người khi câu hỏi chuyển từ “Tôi có thể phát triển tốt nhất ở đâu?” sang “Tôi cần thiết nhất ở đâu?”. Sau nhiều năm làm việc trong môi trường quốc tế, được trải nghiệm từ các hệ sinh thái nghiên cứu đã được thiết lập vững chắc, tôi bắt đầu suy nghĩ nhiều hơn về việc đóng góp thay vì tích lũy.

Việt Nam đang bước vào một giai đoạn then chốt. Khát vọng phát triển của đất nước đòi hỏi không chỉ tăng trưởng kinh tế mà còn hạ tầng trí thức - các nhóm nghiên cứu có khả năng đặt ra các chương trình ưu tiên, đào tạo các học giả trẻ theo tiêu chuẩn quốc tế và xây dựng các mạng lưới cho phép tri thức được kết nối, tạo ra sức mạnh đại đoàn kết”, ông nói.

GS.TS Phan Mạnh Hưởng bộc bạch, lý do đằng sau lựa chọn trở về Việt Nam và làm việc tại VinUni của ông, trước hết nằm ở cơ hội để tạo dựng thay vì kế thừa. Trở về cho phép ông tham gia vào việc thiết kế hướng nghiên cứu, cơ cấu cố vấn và các mạng lưới hợp tác theo những cách mà khó có thể thực hiện ở các tổ chức đã phát triển hơn.

Bên cạnh đó là trách nhiệm về sự kết nối. Sau khi làm việc ở nước ngoài, con người không chỉ tích lũy kiến thức, các công trình khoa học mà còn các mối quan hệ - mạng lưới học thuật, với các học giả, các trung tâm nghiên cứu và các cơ quan tài trợ.

Nếu những kết nối đó chỉ mang tính cá nhân, tác động của chúng sẽ rất hạn chế. Nhưng nếu được thể chế hóa thông qua các dự án chung, các chương trình trao đổi, đồng hướng dẫn sinh viên, chúng có thể từng bước nâng cao hệ sinh thái nghiên cứu trong nước. “Tôi cảm thấy có trách nhiệm đóng vai trò cầu nối thay vì chỉ là một người tham gia cá nhân trong khoa học toàn cầu”, ông cho hay.

Theo ông, với kinh nghiệm làm việc tại các trung tâm, trường đại học hàng đầu thế giới, thiết lập được mạng lưới nghiên cứu quốc tế sâu rộng, sự trở về của những nhà khoa học người Việt sẽ giúp mở rộng kết nối - hợp tác, giúp đào tạo nhân lực chất lượng cao, giúp chuyển giao khoa học công nghệ thế giới về Việt Nam và đưa những khám phá mới - đột phá từ Việt Nam ra với thế giới. Đó cũng là lý do ông đồng hành cùng với cộng đồng khoa học Việt Nam hơn 20 năm nay.

GS.TS Phan Mạnh Hưởng cũng mong muốn có thể truyền cảm hứng thông qua sự gần gũi, chia sẻ. Các nhà nghiên cứu trẻ và sinh viên ở Việt Nam hiện nay đều tài năng, tham vọng và có nhận thức toàn cầu. Những gì họ thường cần không phải là động lực - điều họ đã có sẵn, mà là sự hướng dẫn, văn hóa nghiên cứu và cơ hội tiếp xúc với tiêu chuẩn cao.

Ông cũng nhìn nhận, giai đoạn năm 2025-2026 mang ý nghĩa lịch sử đối với đất nước. Việt Nam đang định vị lại vị trí của mình trong nền kinh tế tri thức toàn cầu. Ở thời điểm quan trọng như vậy, việc trở về không còn cảm giác là một sự hy sinh mà giống như sự hòa hợp với một lộ trình quốc gia rộng lớn hơn.

“Sự ra đời của Nghị quyết 57 tạo cơ hội mở cho trí thức Việt Kiều như tôi trở về quê hương, cùng chung tay với các nhà khoa học Việt Nam phát triển Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo, giúp tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh của Việt Nam trên trường quốc tế. Tất nhiên, Việt Nam vẫn còn đối mặt với nhiều những thách thức: xây dựng năng lực nghiên cứu cần thời gian; thu hút nhân tài hàng đầu đòi hỏi uy tín; duy trì sự xuất sắc đòi hỏi nguồn lực và quản trị bền vững. Nhưng công việc có ý nghĩa hiếm khi diễn ra trong điều kiện lý tưởng; thách thức và cơ hội luôn đi song hành với nhau”, ông nói.

Tại Trường Đại học VinUni, GS.TS Phan Mạnh Hưởng cùng các cộng sự đã và đang triển khai xây dựng trung tâm nghiên cứu đổi mới công nghệ vật liệu (CMIT) đẳng cấp quốc tế, tập trung vào nghiên cứu khoa học vật liệu và đổi mới công nghệ mang tính cách mạng cho các ngành công nghiệp tương lai. Các lĩnh vực nghiên cứu này có mặt ở 5 trên tổng số 11 danh mục nhóm công nghệ chiến lược quốc gia.

Các nhà khoa học sử dụng học máy và trí tuệ nhân tạo - mô phỏng số để dự đoán và thiết kế vật liệu với các tính chất mong muốn. Điều này giúp đẩy nhanh quá trình khám phá và giảm chi phí/thời gian thí nghiệm, tạo ra những bước đột phá trong nghiên cứu và ứng dụng vật liệu trong công nghiệp.

Bên cạnh đó là mô hình phòng thí nghiệm liên kết: Đại học-Doanh nghiệp do trung tâm CMIT đề xuất, gọi tên là VinFast-Uni Lab, được chủ tịch trường VinUni và chủ tịch tập đoàn VinGroup đồng ý cho triển khai. Đây có thể coi là mô hình Đại học-Doanh nghiệp tiên phong ở Việt Nam, giúp phát triển công nghệ lõi về vật liệu năng lượng (batteries), vật liệu mới và công nghệ tái chế vật liệu tại Việt Nam.

Các lĩnh vực vật liệu được trung tâm ưu tiên phát triển là nền tảng cho công nghệ điện tử, năng lượng xanh, với mô hình nghiên cứu tuần hoàn sẽ giúp định vị Việt Nam trên bản đồ thế giới trong chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt về các vật liệu quan trọng ứng dụng trong công nghiệp bán dẫn, vũ trụ hàng không và an ninh quốc phòng.

Trường đại học, viện nghiên cứu cần làm rõ các ưu tiên chiến lược

GS.TS Phan Mạnh Hưởng nhìn nhận Nghị quyết 57 và Nghị quyết 71 của Bộ Chính trị trong lĩnh vực khoa học - công nghệ và giáo dục - đào tạo, phản ánh một thông điệp rất rõ ràng: "Việt Nam không còn coi tri thức là một ngành hỗ trợ, mà là một lực lượng chiến lược thúc đẩy phát triển quốc gia".

Ông cho rằng, sự thay đổi trong nhận thức này đã mang tính bước ngoặt đáng kể. Theo đó, khoa học và giáo dục được đặt ở trung tâm của mô hình phát triển. Điều này không chỉ là lời nói suông mà ngụ ý việc tái cấu trúc ưu tiên đầu tư, cơ chế quản lý và chính sách nhân lực. Khi chính sách nâng khoa học và giáo dục lên tầm chiến lược sẽ tạo ra sự hợp pháp cho cải cách. Sự hợp pháp là điều thiết yếu cho sự thay đổi thể chế.

Bên cạnh đó là nhấn mạnh mạnh mẽ vào tính tự chủ, đổi mới và hội nhập toàn cầu. Tự chủ cho các trường đại học và viện nghiên cứu không chỉ đơn thuần là phân quyền hành chính; đó là một điều kiện để sáng tạo trí tuệ. Tuy nhiên, tự chủ phải đi đôi với trách nhiệm giải trình và các tiêu chuẩn hiệu suất phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.

GS.TS Phan Mạnh Hưởng cho rằng, chúng ta đã nhận thức được rằng việc thu hút và giữ chân nhân tài là yếu tố quyết định. Không có quyết định nào có thể thay thế con người. Chính sách có thể mở ra cánh cửa, nhưng chỉ những cá nhân có năng lực và cam kết mới có thể bước qua chúng.

Theo ông, tính thực tiễn của những nghị quyết này sẽ phụ thuộc vào việc triển khai trên 3 phương diện: cơ chế thể chế, phân bổ nguồn lực và chuyển đổi văn hóa - văn hóa học thuật.

Ông nhấn mạnh trong bối cảnh mới, để tận dụng các cơ hội, phát triển tối đa năng lực nghiên cứu, giảng dạy, tạo thành sức mạnh tập thể ghi lại những dấu ấn đặc biệt của trí tuệ Việt Nam đóng góp tích cực vào Kỷ nguyên vươn mình của đất nước, các trường đại học và viện nghiên cứu cần làm rõ các ưu tiên chiến lược.

“Không phải tổ chức nào cũng có thể xuất sắc trong mọi lĩnh vực. Các trường đại học cần xác định một vài hướng nghiên cứu chủ chốt phù hợp với nhu cầu quốc gia và xu hướng toàn cầu và đầu tư sâu. Xây dựng các nhóm nghiên cứu mạnh thay vì các cá nhân đơn lẻ. Sự cạnh tranh khoa học ngày nay dựa trên đội nhóm, các cụm nghiên cứu bền vững với chuyên môn bổ trợ hiệu quả hơn nhiều so với những nỗ lực cá nhân rải rác”, ông đề xuất.

GS.TS Phan Mạnh Hưởng cũng cho rằng các trường cần thực hiện quốc tế hóa một cách thực chất, không chỉ mang tính biểu tượng. Phòng thí nghiệm liên kết, tiến sĩ đồng hướng dẫn, quỹ nghiên cứu chung, chương trình học giả thỉnh giảng sẽ tạo ra sự trao đổi kiến thức. Các biên bản ghi nhớ (MOU) mà không có hợp tác thực chất thì không mang lại hiệu quả. Ngoài ra, cần cải cách quản trị và đánh giá. Thăng tiến dựa trên thành tích, đánh giá ngang hàng minh bạch và kỳ vọng hiệu suất rõ ràng là điều cần thiết để xây dựng lòng tin trong các tổ chức.

Đội ngũ các nhà khoa học là yếu tố quyết định nhất

Đội ngũ các nhà khoa học, theo GS.TS Phan Mạnh Hưởng là yếu tố quyết định nhất để để tận dụng các cơ hội, đóng góp tích cực vào Kỷ nguyên vươn mình của đất nước.

GS.TS Phan Mạnh Hưởng nhìn nhận, các nhà khoa học cần nâng cao tiêu chuẩn cá nhân, bởi cạnh tranh toàn cầu không điều chỉnh theo sự thoải mái địa phương. Mỗi nhà khoa học phải lấy những người giỏi nhất trong lĩnh vực của mình làm chuẩn mực, không chỉ trong nước mà còn trên toàn thế giới.

Bên cạnh đó là chuyển từ “xuất bản để tính số lượng” sang “nghiên cứu để đóng góp.” Chất lượng, sự độc đáo và tác động cần dần dần thay thế số lượng như mục tiêu chính. Hợp tác thay vì cạnh tranh nội bộ. Sức mạnh tập thể sẽ xuất hiện khi các nhà nghiên cứu coi nhau là đối tác trong việc xây dựng một hệ sinh thái khoa học, thay vì đối thủ tranh giành sự công nhận hạn chế.

Ông cũng nhấn mạnh, cần đào tạo thế hệ kế tiếp một cách nghiêm túc. Di sản của một nhà khoa học không chỉ là các công bố, mà còn là con người. Việc đào tạo các học giả trẻ với sự chính trực, tư duy phản biện và tầm nhìn toàn cầu là đóng góp lâu bền nhất.

Đồng thời, tham gia vào các thách thức quốc gia. Bởi sự xuất sắc trong nghiên cứu và tính liên quan với xã hội không mâu thuẫn nhau mà ngược lại, khoa học sâu sắc nhất thường thuộc về những vấn đề thực tiễn. Hướng tới “dấu ấn trí tuệ Việt Nam” đóng góp những ý tưởng sáng tạo cho học thuật toàn cầu; thể hiện sự liêm chính, nghiêm túc và kiên trì trong công việc học thuật.

“Thời kỳ phát triển của Việt Nam sẽ không chỉ được xác định bởi các chỉ số kinh tế, mà còn bởi sự tự tin trí tuệ, bởi khả năng không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn tạo ra kiến thức”, ông nói.

GS.TS Phan Mạnh Hưởng chia sẻ, tài nguyên trí tuệ của các nhà khoa học người Việt ở nước ngoài là một trong những tài sản chiến lược quý giá của đất nước, nhưng hiện chưa được tận dụng đúng mức.

Theo ông, chìa khóa của việc thu hút các nhà khoa học Việt kiều cần vượt ra ngoài ý tưởng hạn hẹp về “trở về lâu dài.” Việc thu hút có thể diễn ra dưới nhiều hình thức linh hoạt, tạo các mô hình gắn kết linh hoạt.

“Không phải nhà khoa học ở nước ngoài nào cũng có thể chuyển về định cư lâu dài. Chính phủ và các trường đại học có thể mở rộng thành: giáo sư thỉnh giảng với ngân sách nghiên cứu có ý nghĩa, đồng hướng dẫn sinh viên tiến sĩ hay phòng thí nghiệm kết hợp hoặc trung tâm nghiên cứu chung. Sự gắn kết ngắn hạn và trung hạn, nếu được tổ chức tốt, có thể mang lại tác động tương đương với việc trở về lâu dài”, ông cho hay.

Ngoài ra, GS.TS Phan Mạnh Hưởng đề xuất cần có chính sách đảm bảo quyền tự chủ nghiên cứu thực sự, hệ thống tài trợ minh bạch và dựa trên năng lực, ngân sách nghiên cứu, hiệu quả hành chính, cấp vốn cạnh tranh và khác biệt, cải cách hệ thống đánh giá và thăng tiến để duy trì cam kết lâu dài.

Đặc biệt, cần hướng tới một mạng lưới khoa học người Việt phân bố toàn cầu. “Trong thế giới hiện đại, đóng góp trí tuệ không còn bị gắn bó với địa lý. Một nhà khoa học có thể hướng dẫn một sinh viên ở Hà Nội trong khi làm việc tại Boston hay Paris. Do đó, mục tiêu không chỉ là “kêu gọi mọi người trở về,” mà là xây dựng một mạng lưới nghiên cứu người Việt toàn cầu được điều phối, hợp tác và định hướng chiến lược”, ông nhấn mạnh.

Lương Trần - Nguyễn Liên