Công tác lập pháp trong nhiệm kỳ Quốc hội khoá XV: Đổi mới tư duy, chủ động, sáng tạo và khoa học
Nhìn lại 5 năm của nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, có thể nhận thấy, hoạt động lập pháp của Quốc hội đã đáp ứng yêu cầu đề ra với sự chủ động, khoa học, sáng tạo, kiến tạo phát triển, trên cơ sở nền tảng là sự đổi mới tư duy lập pháp.
Lập pháp chủ động
Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, hoạt động lập pháp của Quốc hội diễn ra trong bối cảnh đặc biệt phức tạp với những khó khăn và thuận lợi đan xen. Đây là giai đoạn đất nước chịu tác động sâu rộng của đại dịch Covid-19, những biến động địa chính trị, kinh tế toàn cầu, đồng thời đứng trước yêu cầu cấp bách phải hoàn thiện thể chế để thực hiện các mục tiêu phát triển nhanh và bền vững. Trong bối cảnh đó, hoạt động lập pháp ngày càng trở thành công cụ có vai trò trung tâm để tháo gỡ các điểm nghẽn, phát triển, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và bảo đảm quyền con người, quyền công dân.
Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV cũng chứng kiến sự chuyển dịch rõ nét trong tư duy lập pháp. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật và những phát biểu chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, đồng chí Chủ tịch Quốc hội đã xác định rõ việc chuyển đổi tư duy lập pháp từ cách tiếp cận nặng về quản lý hành chính sang định hướng kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm. Yêu cầu nâng cao chất lượng luật, bảo đảm tính ổn định, khả thi và dự báo được đặt ra gay gắt hơn bao giờ hết, nhất là trong điều kiện hệ thống pháp luật cần thích ứng nhanh với các mô hình kinh tế mới và tiến trình chuyển đổi số quốc gia.
Đồng thời, áp lực hoàn thiện pháp luật để cụ thể hóa các chủ trương lớn của Đảng, chuẩn bị nền tảng pháp lý cho giai đoạn phát triển mới của đất nước, đã tạo nên bối cảnh vừa thách thức, vừa mang tính bước ngoặt đối với hoạt động lập pháp trong nhiệm kỳ này. Nhìn lại 5 năm của nhiệm kỳ, có thể nhận thấy, hoạt động lập pháp của Quốc hội đã đáp ứng yêu cầu đề ra với sự chủ động; khoa học, sáng tạo; kiến tạo phát triển, trên cơ sở nền tảng là sự đổi mới tư duy lập pháp.
Hoạt động lập pháp của Quốc hội khóa XV đã ghi dấu ấn đậm nét về sự chuyển mình mạnh mẽ trong tư duy và hành động, thể hiện rõ tinh thần chủ động trong việc dẫn dắt hoàn thiện thể chế, đáp ứng đòi hỏi của thực tiễn. Ngay từ những ngày đầu nhiệm kỳ, Quốc hội đã chủ động phối hợp với các cơ quan liên quan để xây dựng và trình Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 19-KL/TW về Định hướng Chương trình xây dựng pháp luật nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV. Đây là bản “quy hoạch” tổng thể giúp hoạt động lập pháp có tính chủ động, đồng thời bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật ngay từ khâu ý tưởng
Tính chủ động này đặc biệt phát huy giá trị trong những thời khắc cam go nhất của đất nước trong đại dịch Covid-19, thông qua việc Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 30/2021/QH15. Đây là một quyết sách pháp lý đặc cách, đặc thù chưa có tiền lệ, khi Quốc hội chủ động trao quyền linh hoạt cho Chính phủ để ứng phó với đại dịch, tạo hành lang pháp lý kịp thời để bảo vệ tính mạng nhân dân và ổn định xã hội, thể hiện sự đồng hành và chia sẻ trách nhiệm.
Sự chủ động trong hoạt động lập pháp còn được thể hiện qua việc Quốc hội tổ chức các kỳ họp bất thường để thông qua các dự án luật. Thay vì chờ đợi các kỳ họp định kỳ, Quốc hội sẵn sàng họp bất cứ lúc nào để giải quyết các vấn đề cấp bách, đặc biệt là việc thông qua các đạo luật then chốt như Luật Đất đai, Luật Các tổ chức tín dụng… nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn về nguồn lực, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Cũng trong tinh thần chủ động đó, Quốc hội khóa XV triển khai phương châm lập pháp “từ sớm, từ xa”, tăng cường sự phối hợp sớm giữa các cơ quan chủ trì thẩm tra với các cơ quan soạn thảo, để giúp nhận diện các vấn đề cần tập trung nghiên cứu, lấy ý kiến ngay từ giai đoạn soạn thảo.
Trong nhiệm kỳ, Quốc hội cũng đã chủ động kiến tạo những không gian đối thoại đa chiều qua việc đề xuất và tổ chức Diễn đàn Lập pháp lần thứ nhất. Đây là một sáng kiến mang tính đột phá, có tính mở, thu hút trí tuệ của đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học và cộng đồng doanh nghiệp. Diễn đàn này đã trở thành một kênh phản biện chính sách độc lập và sắc sảo, giúp Quốc hội nắm bắt chính xác hơi thở cuộc sống để thẩm tra các dự án luật. Bên cạnh đó, Quốc hội cũng đã lần đầu tiên tổ chức các Hội nghị toàn quốc triển khai luật, nghị quyết, nhằm giám sát chặt chẽ việc triển khai thi hành luật, đặc biệt là đối với việc ban hành văn bản quy định chi tiết. Có thể khẳng định, sự chủ động của Quốc hội khóa XV không chỉ hoàn thiện thể chế trong ngắn hạn mà còn đặt nền móng vững chắc cho nền quản trị quốc gia hiện đại, chuẩn bị tâm thế cho dân tộc bước vào kỷ nguyên vươn mình mạnh mẽ.
Lập pháp khoa học
Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, việc tăng cường tính khoa học trong hoạt động lập pháp đã trở thành một định hướng xuyên suốt. Đây không chỉ là yêu cầu nội tại của quá trình hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, mà còn là đòi hỏi khách quan từ thực tiễn có những biến chuyển nhanh, phức tạp và khó dự đoán của bối cảnh trong và ngoài nước.
Tính khoa học trước hết được thể hiện qua việc hoàn thiện khung khổ pháp lý cho chính hoạt động lập pháp thông qua việc sửa đổi Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Đây là nền tảng quan trọng để chuẩn hóa quy trình, nâng cao kỷ luật, kỷ cương và đặc biệt là phân định rõ ràng hơn ranh giới giữa thẩm quyền lập pháp của Quốc hội và thẩm quyền lập quy của Chính phủ. Việc phân định này nhằm giúp luật pháp giữ được tính ổn định lâu dài, đồng thời tạo không gian linh hoạt cho hành pháp phản ứng nhanh chóng trước các biến động thực tiễn thông qua các văn bản dưới luật.
Trong nhiệm kỳ này, tư duy lập pháp của Quốc hội cũng có sự đổi mới rõ nét theo hướng xây dựng pháp luật gắn với phân cấp, phân quyền một cách khoa học. Thay vì tập trung quá nhiều vào các quy định mang tính quản lý chi tiết ở trung ương, nhiều đạo luật được thiết kế theo hướng xác lập nguyên tắc, tiêu chuẩn và cơ chế kiểm soát, đồng thời trao quyền chủ động phù hợp cho chính quyền địa phương. Cách tiếp cận này phản ánh sự thay đổi trong nhận thức lập pháp, theo đó luật không chỉ để kiểm soát, mà còn để tổ chức quyền lực nhà nước hiệu quả, phù hợp với năng lực thực thi và điều kiện phát triển đa dạng của các vùng, miền.
Một biểu hiện quan trọng khác của tính khoa học trong lập pháp là việc ngày càng coi trọng lập pháp dựa trên chứng cứ. Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, hoạt động xây dựng luật được gắn chặt hơn với tổng kết thực tiễn, nghiên cứu so sánh pháp luật quốc tế, phân tích dữ liệu và đánh giá chi phí - lợi ích của chính sách. Việc tăng cường lấy ý kiến nhân dân, doanh nghiệp, hiệp hội nghề nghiệp và giới chuyên gia không còn mang tính hình thức, mà từng bước trở thành nguồn thông tin đầu vào quan trọng để hoàn thiện chính sách và quy định pháp luật, điển hình như quá trình xây dựng Luật Đất đai (sửa đổi) với hàng triệu lượt ý kiến góp ý của nhân dân và cộng đồng doanh nghiệp. Việc tổng hợp, phân tích và tiếp thu ý kiến đóng góp được thực hiện bài bản, giúp luật pháp thực sự phản ánh được hơi thở cuộc sống và sự đồng thuận xã hội.
Đặc biệt, Quốc hội khóa XV đã có những bước đi ban đầu trong áp dụng chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo vào hoạt động lập pháp. Từ việc số hóa hồ sơ dự án luật, mở rộng các kênh lấy ý kiến trực tuyến, đến nghiên cứu ứng dụng công nghệ trong phân tích, rà soát tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đã góp phần nâng cao năng lực, độ chính xác và khả năng dự báo của hoạt động lập pháp. Dù mới ở giai đoạn đầu, đây là tiền đề quan trọng để hình thành một nền lập pháp hiện đại, chuyên nghiệp.
Việc Quốc hội khóa XV thông qua Nghị quyết số 197/2025/QH15 về cơ chế đặc thù trong hoạt động lập pháp cũng là một dấu mốc quan trọng, thể hiện rõ việc nâng cao năng lực lập pháp của Quốc hội. Nghị quyết này tiếp cận trực diện vào “nút thắt năng lực” – yếu tố then chốt quyết định chất lượng và chiều sâu của lập pháp. Đồng thời, Nghị quyết này cũng tạo cơ sở pháp lý cho việc áp dụng các cơ chế linh hoạt, nhằm tăng cường tham vấn chuyên gia độc lập và khai thác dữ liệu phục vụ xây dựng pháp luật, qua đó, hoạt động lập pháp từng bước chuyển sang mô hình dựa trên chứng cứ, luận cứ khoa học và phân tích so sánh.
Lập pháp kiến tạo phát triển
Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, hoạt động lập pháp đã có bước chuyển quan trọng theo hướng kiến tạo phát triển, thể hiện rõ sự thay đổi về tư duy và vai trò của Quốc hội trong hệ thống chính trị. Thay vì tiếp cận pháp luật chủ yếu như công cụ quản lý, kiểm soát, hoạt động lập pháp ngày càng được xác định là động lực mở đường, tháo gỡ rào cản và khơi thông các nguồn lực cho phát triển kinh tế - xã hội.
Một minh chứng tiêu biểu cho tư duy lập pháp kiến tạo là việc Quốc hội thông qua Nghị quyết số 206/2025/QH15, tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế đang kìm hãm sự vận động của các nguồn lực phát triển. Nghị quyết này phản ánh cách tiếp cận thực chất, linh hoạt của Quốc hội, cho phép ban hành các quy định pháp luật phù hợp để giải quyết những vấn đề cấp bách của thực tiễn, thay vì chờ đợi trình tự, thủ tục sửa đổi luật kéo dài. Qua đó, lập pháp không chỉ phản ánh yêu cầu quản lý nhà nước, mà trực tiếp tham gia kiến tạo môi trường phát triển thuận lợi.
Đáng chú ý, trong nhiệm kỳ này, hoạt động lập pháp đã thể hiện rõ sự từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm” - một rào cản lớn đối với đổi mới và sáng tạo. Thay vào đó là cách tiếp cận quản lý rủi ro, chấp nhận thử nghiệm, khuyến khích cái mới trong khuôn khổ pháp luật. Điều này được thể hiện qua việc Quốc hội tập trung xây dựng và định hướng xây dựng pháp luật đối với các lĩnh vực mới, có vai trò dẫn dắt tăng trưởng như trí tuệ nhân tạo, công nghiệp công nghệ số, kinh tế số, kinh tế xanh. Việc đặt vấn đề xây dựng Luật về trí tuệ nhân tạo, Luật Công nghiệp công nghệ số… cho thấy lập pháp đã chủ động “đi trước một bước”, tạo nền tảng pháp lý cho những động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế. Bên cạnh đó, nhiều quy định pháp luật trong nhiệm kỳ này được thiết kế theo hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm, trao quyền tự chủ nhiều hơn cho doanh nghiệp và người dân, từ đó vừa bảo đảm trật tự, vừa thúc đẩy sáng tạo.
Một điểm nhấn quan trọng khác của lập pháp kiến tạo phát triển là việc thiết kế các cơ chế sandbox (thử nghiệm có kiểm soát) trong một số lĩnh vực khoa học - công nghệ và mô hình kinh doanh mới. Sandbox cho phép thử nghiệm chính sách trong không gian và thời gian giới hạn, từ đó rút kinh nghiệm để hoàn thiện pháp luật. Đây là biểu hiện rõ nét của tư duy lập pháp hiện đại, xem pháp luật là một quá trình học hỏi, thích ứng và điều chỉnh liên tục. Từ các thử nghiệm này, tác động tích cực không chỉ dừng lại ở lĩnh vực công nghệ, mà còn lan tỏa sang các lĩnh vực khác.
Song song với đó, Quốc hội khóa XV cũng thúc đẩy mạnh mẽ chủ trương cắt giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, tạo hành lang pháp lý thông thoáng hơn cho người dân và doanh nghiệp. Nhiều đạo luật, nghị quyết được xây dựng với yêu cầu giảm chi phí tuân thủ, tăng tính minh bạch và dự đoán được của pháp luật. Đây là nền tảng quan trọng để pháp luật thực sự trở thành “bệ đỡ” cho phát triển, thay vì là gánh nặng thủ tục.
Những kỳ vọng vào hoạt động lập pháp trong nhiệm kỳ mới
Trên nền tảng những thành công và kinh nghiệm tích lũy từ nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, cùng với các định hướng, chỉ đạo mạnh mẽ về đổi mới tư duy lập pháp, hoạt động lập pháp trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI được kỳ vọng sẽ bước sang một giai đoạn phát triển mới, sâu sắc hơn về chất lượng, hiện đại hơn về phương thức và thực chất hơn trong vai trò kiến tạo phát triển.
Trước hết, đó là việc tiếp tục quán triệt và thể chế hóa mạnh mẽ tư duy đổi mới lập pháp. Hoạt động lập pháp trong nhiệm kỳ tới cần kiên định cách tiếp cận kiến tạo phát triển, dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, thực hiện việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, chú trọng các biện pháp quản lý rủi ro. Pháp luật cần được thiết kế theo nguyên tắc Nhà nước chỉ làm những gì pháp luật cho phép, còn người dân và doanh nghiệp được tự do làm những gì pháp luật không cấm. Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý, mà là sự phản ánh của quá trình hiện đại hoá quản trị quốc gia, mức độ hoàn thiện của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Thứ hai, tăng cường tính ổn định và khả năng dự báo của pháp luật là một kỳ vọng then chốt, đặc biệt trong bối cảnh môi trường kinh doanh đòi hỏi sự minh bạch và nhất quán cao. Thực tiễn nhiệm kỳ trước cho thấy, trong một số trường hợp việc sửa đổi pháp luật quá nhanh, thiếu lộ trình rõ ràng có thể tạo ra chi phí tuân thủ lớn và sự chuẩn bị không kịp thời cho các thay đổi của các nhà đầu tư. Do đó, trong nhiệm kỳ Quốc hội XVI, tính ổn định của pháp luật cần được xem là một tiêu chí quan trọng trong hoạt động lập pháp, cân nhắc thận trọng việc sửa đổi pháp luật, trong trường hợp cần sửa đổi thì phải bảo đảm các thay đổi có thời gian chuyển tiếp hợp lý.
Thứ ba, nâng cao tính dễ tiếp cận của pháp luật cần được xem là một ưu tiên chiến lược. Hệ thống pháp luật dù đầy đủ nhưng nếu khó tra cứu, khó hiểu, khó tiếp cận thì hiệu lực thực tế sẽ bị hạn chế. Do vậy, trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, cấu trúc hệ thống pháp luật cần được nghiên cứu, hoàn thiện theo hướng logic, mạch lạc hơn; tiếp tục nghiên cứu sửa đổi, hoàn thiện các quy định về pháp điển hóa và hợp nhất văn bản quy phạm pháp luật; đồng thời xây dựng và vận hành hiệu quả cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia thống nhất, thân thiện với người dùng. Đây là điều kiện quan trọng để tăng tính minh bạch, củng cố niềm tin xã hội vào pháp luật.
Thứ tư, xác định rõ vị trí, vai trò của từng chủ thể trong hoạt động lập pháp, đặc biệt là vai trò trung tâm của Quốc hội, là yêu cầu mang tính nguyên tắc. Với tư cách là cơ quan dân cử cao nhất, đại diện cho ý chí và nguyện vọng của toàn dân tộc, Quốc hội không chỉ thông qua luật, mà cần thể hiện rõ vai trò đại diện cho nhân dân trong việc xem xét, thông qua chính sách lập pháp, dẫn dắt quá trình hoàn thiện thể chế. Quốc hội khóa XVI sẽ tiếp tục tăng cường tính độc lập, chủ động và trách nhiệm chính trị trong hoạt động lập pháp, qua đó bảo đảm sâu sắc hơn các giá trị dân chủ và pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
Thứ năm, hoạt động lập pháp trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI cần tiếp tục phát huy tính khoa học, coi trọng việc tiếp thu có chọn lọc những kinh nghiệm lập pháp của thế giới phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Đồng thời, cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động lập pháp, việc ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo vào phân tích chính sách, rà soát pháp luật được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá về chất lượng và hiệu quả làm luật.
Cuối cùng, cần gắn kết chặt chẽ hơn giữa hoạt động lập pháp với hoạt động giám sát, đặc biệt là cần coi trọng khâu giám sát hậu lập pháp. Quốc hội không chỉ ban hành luật rồi ‘đóng khung” mà phải định kỳ giám sát việc triển khai chính sách. Việc định kỳ đánh giá việc thực thi luật, nghị quyết là căn cứ khoa học nhất để kịp thời điều chỉnh chính sách, giúp pháp luật luôn sống cùng thực tiễn, tránh tình trạng luật ban hành nhưng khó hoặc không đi vào cuộc sống.