Sức sống mới ở làng lụa hơn 700 năm tuổi Nha Xá
Càng cận Tết, làng lụa Á hậu Nha Xá (xã Duy Tân, Ninh Bình) lại rộn ràng hơn bao giờ hết. Trải qua nhiều thăng trầm, bằng sự chung sức, đồng lòng của người dân, nghề dệt lụa nơi đây vẫn được gìn giữ, bảo tồn và phát triển, đưa sản phẩm làng nghề vươn xa.
Từ dấu chân danh tướng đến làng lụa Á hậu trăm năm
Theo các bậc cao niên, làng lụa Nha Xá tôn thờ danh tướng Trần Khánh Dư không chỉ bởi ông là vị tướng thủy quân tài ba, nhà quân sự lỗi lạc với nhiều công lao trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông, mà còn bởi ông được coi là ông tổ truyền nghề của làng. Sau khi cuộc kháng chiến kết thúc thắng lợi, Nhân Huệ vương - Phiêu kỵ Đại tướng quân Trần Khánh Dư đã đưa người dân từ Vân Đồn (Quảng Ninh) về khai hoang, lập ấp tại thôn Dưỡng Hòa, xã Duy Hải, huyện Duy Tiên (cũ), rồi sau đó về Nha Xá cho dựng chùa, ổn định đời sống dân cư.
Để giúp người dân có sinh kế, ông đã tận dụng lợi thế sông Hồng, hướng dẫn dân làng khai thác thủy sản, vớt trứng cá, cá con về nuôi trong ao, ươm cá bột. Song song với đó, ông truyền dạy cho những phụ nữ khéo tay trong làng nghề ươm tơ, dệt lụa, đặt nền móng cho nghề dệt lụa Nha Xá hình thành và phát triển.
Những năm 1920 - 1930, làng dệt lụa Nha Xá bước vào thời kỳ hưng thịnh. Lụa Nha Xá được đưa đi tiêu thụ rộng khắp trong và ngoài nước. Khách hàng chủ yếu là các gia đình quyền quý trong và ngoài nước, với chất lượng được thị trường đánh giá chỉ đứng sau lụa Vạn Phúc, lụa Nha Xá từ đó được gọi tên “lụa Á hậu”.
Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh lụa Nha Xá Nguyễn Thanh Bình cho biết: trải qua nhiều biến động, đến cuối những năm 1980, khi nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường, cả làng nghề chỉ còn vài hộ duy trì sản xuất các mặt hàng như khăn, màn. Nhờ tinh thần giữ lửa nghề của người dân, nghề dệt lụa dần được khôi phục. Năm 1993, làng nghề đầu tư hơn 200 triệu đồng xây dựng hệ thống điện đến từng hộ, tạo điều kiện đưa máy móc vào sản xuất, giảm sức lao động thủ công và nâng cao năng suất, cho phép dệt khổ lụa rộng tới 1,5m.
Bước ngoặt quan trọng là năm 2016, khi Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh Lụa Nha Xá được thành lập, góp phần thay đổi tư duy sản xuất, kinh doanh. Các hộ dân bắt đầu liên kết, phân công chuyên môn hóa từng công đoạn như dệt, nhuộm, thay cho cách làm manh mún trước đây. Đặc biệt, năm 2017, Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh lụa Nha Xá được trao Giấy chứng nhận đăng ký Nhãn hiệu tập thể “Lụa Nha Xá” do Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cấp, áp dụng cho các sản phẩm từ kén tằm, sợi tơ, vải lụa, khăn lụa và các dịch vụ mua bán lụa của làng nghề.
Giữ hồn lụa xưa, mở lối đi mới
Chủ tịch Hiệp hội Sản xuất và Kinh doanh lụa Nha Xá Nguyễn Thanh Bình cho biết, hiện toàn địa bàn có khoảng 150 hộ dân gắn bó với nghề, vận hành từ 400 - 500 máy dệt, mỗi tháng cung ứng ra thị trường khoảng 5.000m lụa. Dù nhiều khâu sản xuất đã được cơ giới hóa, người thợ Nha Xá vẫn kiên trì gìn giữ phương thức nhuộm truyền thống bằng các nguyên liệu hoàn toàn từ thiên nhiên như củ nâu, cánh kiến, lá bàng, lá trầu không…
Theo ông Bình, việc nói không với phẩm màu hóa học không chỉ bảo vệ sức khỏe người lao động, mà còn góp phần gìn giữ môi trường làng nghề. Chính sự “xanh” và an toàn ấy đã tạo nên uy tín, giúp lụa Nha Xá ngày càng được người tiêu dùng tin tưởng, ưa chuộng. Cùng với đó, Hiệp hội cũng định hướng thay thế dần bao bì nylon bằng hộp tre, hộp giấy thân thiện với môi trường, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm.
Để tăng sức hấp dẫn cho làng nghề, nhiều hộ gia đình đã đầu tư xây dựng những xưởng sản xuất quy mô nhỏ, mở cửa đón du khách tham quan, trải nghiệm các công đoạn ươm tơ, dệt lụa. Từ chủ yếu tập trung bán buôn, đáp ứng các đơn hàng lớn, Nha Xá đã chủ động thích ứng với xu hướng tiêu dùng mới: khách tham quan, mua lẻ và đặt may theo sở thích cá nhân. Đến với Nha Xá, du khách có thể tận mắt chứng kiến quy trình dệt, nhuộm, lựa chọn từng thước lụa yêu thích.
Những người thợ dệt Nha Xá luôn không ngừng học hỏi, sáng tạo, cho ra đời nhiều mẫu hoa văn mới, đa dạng về kiểu dáng và chất liệu. Bên cạnh các dòng lụa trơn truyền thống, làng nghề còn phát triển nhiều sản phẩm mới như lụa hoa, đũi, tơ se, lanh… phục vụ thị trường với các mặt hàng phong phú như áo dài, khăn quàng cổ, cà vạt, chăn và gối lụa tơ tằm thêu hoa.
Bắt nhịp với xu thế công nghệ 4.0, nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh tại Nha Xá đã mạnh dạn chuyển mình sang bán hàng trực tuyến. Một số hộ đã đăng ký gian hàng chính chủ được xác thực rõ ràng. Tiêu biểu như Công ty CP Lụa Nha Xá (Nhaxasilk) đã ra mắt gian hàng và fanpage trên nền tảng Zalo Mini App, giúp việc mua sắm lụa tơ tằm cao cấp trở nên thuận tiện, minh bạch hơn. Qua đó, người tiêu dùng có thể dễ dàng khám phá các dòng sản phẩm từ lụa trơn, lụa in hoa đến lụa thêu thủ công, đồng thời hưởng nhiều ưu đãi như voucher giảm giá, tích điểm khách hàng.