Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất: Yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn sức khỏe cộng đồng

Những hệ lụy sức khoẻ từ ô nhiễm môi trường đất

Thực tiễn nghiên cứu cho thấy, các nguồn gây ô nhiễm cho đất đều bắt đầu từ các hoạt động của con người như nguồn nước thải xả vào môi trường chưa đạt tiêu chuẩn, việc chôn lấp rác thải, chất chứa rác thải bừa bãi, thẩm thấu vào đất.

Bên cạnh đó, các hoạt động công nghiệp, các nhà máy thải ra các chất hóa học và kim loại nặng vào đất. Trong nông nghiệp, việc sử dụng quá mức thuốc trừ sâu, phân bón hóa học và các chất bảo vệ thực vật có thể gây tích tụ các chất độc hại trong đất hay tình trạng sử dụng nước ô nhiễm tưới tiêu… Tất cả đều là những nguyên nhân khiến cho chất lượng đất suy giảm.

Chia sẻ tại Tọa đàm “Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất - thực trạng và giải pháp” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức, ông Lê Thanh Hải, Viện trưởng Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường, Bộ Y tế nhận định, ô nhiễm môi trường đất - nước – không khí có mối liên hệ mật thiết với nhau.

Đối với ô nhiễm môi trường đất, hiện nay đã có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng đất (QCVN 03-2023/BTNMT). Đây là hệ thống giám sát để quản lý những nguy cơ từ hoạt động của con người, từ những tác động của thiên nhiên, tác động của biến đổi khí hậu có nguy cơ môi trường việc tổ chức quan trắc đất để biết chất lượng đất.

“Trong bộ quy chuẩn có quy định về nhóm kim loại nặng, nhóm hóa chất bảo vệ thực vật hữu cơ khó phân hủy tồn lưu trong môi trường, quy định về ba loại đất gồm đất loại một, đất loại hai, đất loại ba. Có thể thấy, chúng ta đã quy định rất chặt chẽ và đây là một thước đo để đánh giá "sức khỏe" đất”, ông Lê Thanh Hải cho biết.

Theo Viện trưởng Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường, đất có thể ảnh hưởng tới sức khỏe con người theo nhiều cách. Cụ thể, nếu tiếp xúc trực tiếp có thể gây ra các bệnh da liễu, nếu hít phải bụi, hơi khí bốc lên từ đất có thể ảnh hưởng đường hô hấp, thông qua trao đổi phế nang có thể gây ra các bệnh về tim mạch, thần kinh.

Đặc biệt với trẻ em, nhóm đối tượng có khả năng miễn dịch yếu khi tiếp xúc với những ô nhiễm từ môi trường đất có thể gây ra những rối loạn về phát triển nhận thức, tổn thương hệ thống miễn dịch.

“Chúng tôi đã đưa ra 32 chỉ số về những độc chất học môi trường có trong máu ở người Việt Nam trưởng thành. Đây là cơ sở, căn cứ so sánh để tìm ra giải pháp khi có vấn đề ô nhiễm xảy ra. Nhưng quan trọng nhất nếu muốn giữ được sức khỏe con người thì phải bảo đảm “sức khỏe” của môi trường”, ông Lê Thanh Hải nhấn mạnh.

Bảo vệ môi trường đất cần bắt đầu từ nâng cao nhận thức

Đồng tình với những chia sẻ của đại diện Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường, đại biểu Quốc hội Nguyễn Quang Huân nhận định, với những tác hại của ô nhiễm môi trường đất tới sức khoẻ con người, cần giải pháp để nâng cao nhận thức cho người dân và doanh nghiệp.

Các kiến thức về khoa học, xã hội rất quan trọng nhưng kiến thức về pháp luật cũng rất cần được truyền thông để người dân và doanh nghiệp nắm rõ. Trong Luật Bảo vệ môi trường, có một mục về môi trường đất, nhiệm vụ của mỗi người hiện nay là phải bảo vệ, ai không tuân thủ sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự, qua đó đảm bảo tính răn đe.

“Chúng ta tuyên truyền, vận động cũng tốt, đưa vào các chương trình giáo dục nhà trường để các em nhận thức dần, thông qua cha mẹ nhận thức tốt nhưng song song với đó phải có chế tài xử phạt”, đại biểu Nguyễn Quang Huân nhấn mạnh.

Từ thực tiễn giám sát, đại biểu Nguyễn Quang Huân cho rằng hiện nay tình trạng phạt cho tồn tại vẫn còn rất nhiều. Điều này làm ảnh hưởng đến tính răn đe của luật pháp và làm giảm hiệu quả quản lý. Do đó, đều quan trọng là cần truyền thông để người dân hiểu biết pháp luật và thực thi pháp luật.

Bên cạnh đó, phải đảm bảo việc giám sát và giải trình, theo hướng người dân có quyền giám sát về các hoạt động của doanh nghiệp và cả hoạt động của những người dân khác.

Lấy ví dụ thấy hàng xóm làm làng nghề tái chế pin, ắc quy đang xả thải ra môi trường thì người dân ở bên cạnh cũng phải có trách nhiệm giám sát và phản ánh tới cộng đồng. Đây là cơ chế giám sát thông qua Mặt trận Tổ quốc hoặc thông qua các tổ chức chính trị xã hội, nghề nghiệp. Nếu có thể thực hiện được thì sẽ hạn chế được vấn đề ô nhiễm với môi trường đất.

Đại biểu Nguyễn Quang Huân cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của minh bạch hóa các thông tin về môi trường, kể cả thông tin tốt và thông tin xấu. Bởi theo đại biểu, những thông tin tốt khuyến khích người dân và doanh nghiệp làm theo và nguồn thông tin xấu giúp nâng cao cảnh giác.

Ở một số quốc gia trên thế giới, trong luật môi trường đã quy định người dân được quyền tiếp cận với những thông tin về tình hình ô nhiễm môi trường, số liệu quan trắc môi trường một cách minh bạch.

“Đó không phải bí mật của một doanh nghiệp hoặc đơn vị nào, nó cần phải được công khai và người dân có quyền truy cập. Một nhà đầu tư khi đến một vùng nào đó có thể vào trang web của cơ quan, chính quyền để nắm được về tình trạng ô nhiễm môi trường, từ đó lựa chọn khu vực đầu tư tránh ô nhiễm”, đại biểu Nguyễn Quang Huân đề xuất.

Theo thống kê, tổng diện tích đất tự nhiên của cả nước là trên 33 triệu ha. Trong đó đất nông, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản chiếm 28 triệu ha; đất sử dụng cho mục đích phi nông nghiệp là 3,9 triệu ha; gần 1,2 triệu ha còn lại là tích đất chưa được đưa vào sử dụng.

Trên thực tế, dù đất được sử dụng cho mục đích nông nghiệp hay phi nông nghiệp đều bị ô nhiễm ở mức độ nhất định trước xu hướng gia tăng dân số và phát triển đô thị, công nghiệp. Chính vì vậy, nếu không có những giải pháp công nghệ và quản lý, chất lượng môi trường đất sẽ bị suy giảm đến mức báo động và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người dân.

Hoài Thu