Ô nhiễm đất - mối đe dọa tiềm ẩn đối với sức khỏe cộng đồng

Trao đổi tại tọa đàm, Viện trưởng Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường, Bộ Y tế Lê Thanh Hải cho biết, để đánh giá đầy đủ tác động của ô nhiễm đất đến sức khỏe con người, cần tiếp cận theo khái niệm One Health do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đưa ra, trong đó sức khỏe con người, sức khỏe môi trường và sức khỏe động vật có mối quan hệ tương tác, chi phối lẫn nhau.

Theo ông Lê Thanh Hải, môi trường ô nhiễm hiện nay bao gồm ba thành phần chính là môi trường không khí, môi trường nước và môi trường đất, các thành phần này không tồn tại độc lập mà có sự lan truyền, chuyển hóa lẫn nhau. Đặc biệt, ô nhiễm không khí có thể lắng đọng xuống đất, ô nhiễm đất có thể gây ô nhiễm nước ngầm, từ đó tác động tổng hợp đến sức khỏe con người.

Đối với ô nhiễm môi trường đất, Việt Nam hiện đã ban hành Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng đất (QCVN 03-2023/BTNMT), trong đó quy định chặt chẽ các nhóm kim loại nặng, hóa chất bảo vệ thực vật hữu cơ khó phân hủy tồn lưu trong môi trường, đồng thời phân loại đất thành ba nhóm theo mức độ sử dụng.

Đây là cơ sở khoa học quan trọng để đánh giá “sức khỏe đất”, với điều kiện phải có hệ thống giám sát và quan trắc hiệu quả nhằm kịp thời phát hiện các nguy cơ từ hoạt động của con người, thiên nhiên và biến đổi khí hậu.

Phân tích về con đường tác động của đất ô nhiễm đến sức khỏe, ông Hải cho rằng, mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào cách thức tiếp xúc. Tiếp xúc trực tiếp với đất ô nhiễm có thể gây các bệnh về da; hít phải bụi đất hoặc khí phát sinh từ đất có thể ảnh hưởng đến hệ hô hấp và thông qua trao đổi phế nang tác động sâu hơn đến tim mạch, thần kinh.

Đặc biệt, trẻ em là nhóm dễ bị tổn thương do khả năng tự bảo vệ còn hạn chế, nguy cơ rối loạn phát triển nhận thức và suy giảm miễn dịch cao hơn. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh, không phải cứ tiếp xúc với đất là sẽ mắc bệnh, mà cần có bằng chứng khoa học cụ thể.

Từ góc độ y học thực chứng, ông Hải cho biết, Bộ Khoa học và Công nghệ đã giao Viện Sức khỏe nghề nghiệp và môi trường thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ cấp Nhà nước, xây dựng bộ 32 chỉ số độc chất học môi trường trong máu của người Việt Nam trưởng thành khỏe mạnh.

Đây sẽ là cơ sở quan trọng để so sánh, phát hiện sớm tình trạng nhiễm độc cấp tính hoặc nhiễm độc mạn tính tích luỹ, từ đó đề xuất các giải pháp can thiệp phù hợp. Theo ông, muốn bảo vệ sức khỏe con người thì trước hết phải bảo vệ được sức khỏe của môi trường.

Bên cạnh đó, ông cũng cảnh báo đất ô nhiễm có thể khiến kim loại nặng và các chất độc tích lũy trong cây trồng, vật nuôi, rất khó nhận biết bằng cảm quan và thường diễn ra từ từ trong thời gian dài.

Đối với vấn đề này, ngành y tế đang xây dựng và theo dõi các chỉ số sinh hóa trong cơ thể để kiểm soát nguy cơ và phát hiện sớm các bất thường. Mỗi loại kim loại nặng có thể gây ra những nhóm bệnh khác nhau, do đó công tác tầm soát đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Ngoài ra, ông cũng lưu ý rằng không phải khu vực nào cũng bị ô nhiễm và không phải mọi dạng ô nhiễm đều ở mức nguy hiểm. Nếu việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật được thực hiện đúng hướng dẫn của nhà sản xuất thì nguy cơ ô nhiễm môi trường sẽ giảm đáng kể.

Những trường hợp ô nhiễm nghiêm trọng có thể gây ngộ độc cấp tính, trong khi ô nhiễm ở mức thấp nhưng kéo dài cần được kiểm soát thông qua giám sát môi trường và theo dõi các chỉ số độc chất trong cơ thể người dân sinh sống tại khu vực có nguy cơ.

Mạnh Hưng