Bộ luật Hình sự mới của Indonesia có hiệu lực, chấm dứt "di sản" 80 năm thuộc địa
Indonesia chính thức đưa Bộ luật Hình sự mới vào thực thi, khép lại hơn 8 thập kỷ áp dụng bộ luật có từ thời thuộc địa Hà Lan.
Hành trình cải cách kéo dài
Từ khi tuyên bố độc lập năm 1945, Indonesia vẫn duy trì vận hành theo Bộ luật Hình sự được xây dựng trong thời kỳ Hà Lan cai trị. Nhiều chuyên gia pháp lý và tổ chức xã hội dân sự cho rằng, bộ luật này đã lạc hậu, không còn tương thích với bối cảnh phát triển xã hội - kinh tế, cũng như đặc thù văn hóa, tôn giáo của đất nước có dân số hơn 270 triệu người, trong đó phần lớn theo Hồi giáo.
Nỗ lực sửa đổi luật hình sự ở Indonesia đã được khởi xướng từ những năm 1960, nhưng liên tục đình trệ vì các bất đồng trong Quốc hội, xoay quanh cách dung hòa giữa quyền con người và các chuẩn mực đạo đức - tôn giáo, cùng yêu cầu bảo đảm sự đa dạng trong một xã hội đa sắc tộc, đa tín ngưỡng. Đỉnh điểm của những tranh luận này là năm 2019, khi một dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự chuẩn bị được biểu quyết, nhưng Tổng thống Joko Widodo khi đó đã đề nghị hoãn bỏ phiếu do làn sóng phản đối mạnh mẽ, dẫn tới các cuộc biểu tình trên toàn quốc với sự tham gia của hàng chục nghìn người. Những người phản đối cho rằng, dự thảo khi ấy chứa các điều khoản có nguy cơ phân biệt đối xử với nhóm thiểu số và quy trình lập pháp thiếu minh bạch.
Sau khi được rà soát, chỉnh sửa, tháng 11/2022, một Ủy ban đặc nhiệm của Quốc hội Indonesia đã hoàn thiện dự luật, và đến tháng 12 cùng năm, toàn bộ nghị sĩ nhất trí thông qua. Chính phủ mô tả đây là “bước đi lịch sử”, mở ra kỷ nguyên tư pháp hình sự mới, lấy văn hóa Indonesia làm nền tảng thay vì tiếp tục lệ thuộc vào khung pháp luật thuộc địa.
Những thay đổi đáng chú ý
Bộ luật Hình sự mới của Indonesia gồm 345 trang với hàng trăm điều khoản sửa đổi, bổ sung. Bộ luật tiếp tục duy trì và mở rộng luật báng bổ tôn giáo. Indonesia công nhận 6 tôn giáo chính thức gồm: Hồi giáo, Tin lành, Công giáo, Hindu, Phật giáo và Khổng giáo. Theo bộ luật, hành vi “lệch chuẩn giáo lý cốt lõi” của 6 tôn giáo này có thể bị phạt tù tối đa 5 năm.
Bộ luật mới hình sự hóa quan hệ tình dục ngoài hôn nhân với mức án tối đa 1 năm tù và quy định phạt 6 tháng tù đối với hành vi sống chung như vợ chồng khi không đăng ký kết hôn. Tuy nhiên, để tránh thực thi tùy tiện, Chính phủ thiết lập điều kiện khởi tố phải dựa trên đơn tố cáo từ vợ/chồng, cha mẹ hoặc con cái. Theo lập luận của Chính phủ, cơ chế này nhằm bảo đảm “hàng rào pháp lý”, tránh việc du khách, người nước ngoài bị can thiệp thiếu cơ sở. Đây cũng là điểm được nhấn mạnh trong các tài liệu hướng dẫn thực thi, nhằm trấn an lo ngại từ ngành du lịch và đầu tư quốc tế.
Bộ luật cũng khôi phục các chế tài đối với hành vi “xúc phạm danh dự, nhân phẩm” của Tổng thống, Phó Tổng thống và các cơ quan, thể chế nhà nước. Các vụ việc chỉ được khởi tố khi có báo cáo trực tiếp từ Tổng thống và mức án có thể lên tới 3 năm tù. Thứ trưởng Bộ Pháp luật Indonesia Edward Hiariej cho biết, Chính phủ đã ban hành bộ quy tắc, hướng dẫn nghiêm ngặt để phân định giữa phê bình, vốn là quyền trong xã hội dân chủ và lăng mạ.
Bộ luật Hình sự mới của Indonesia vẫn giữ hình phạt tử hình, nhưng bổ sung cơ chế “thử thách 10 năm”. Theo đó, nếu phạm nhân thể hiện cải tạo tốt, tòa án có thể xem xét chuyển sang tù chung thân hoặc 20 năm tù. Viện Cải cách Tư pháp Hình sự Indonesia đánh giá đây là “bước mở đường quan trọng”, dù mới là giai đoạn khởi đầu, cho lộ trình giảm dần áp dụng án tử hình trong tương lai.
Về quyền sinh sản, bộ luật duy trì lệnh cấm phá thai nhưng hợp thức hóa ngoại lệ cho các trường hợp đe dọa tính mạng người mẹ hoặc mang thai do hiếp dâm (thai dưới 12 tuần). Đây là những ngoại lệ đã tồn tại trong quy định trước đó, nay được pháp điển hóa rõ ràng hơn trong Bộ luật Hình sự mới.
Từ trừng phạt sang khắc phục và tái hòa nhập
Các chuyên gia pháp lý Indonesia cho rằng, Bộ luật Hình sự mới phản ánh sự chuyển dịch trong triết lý tư pháp hình sự. Thứ trưởng Hiariej nhấn mạnh tư duy “trả đũa thuần túy” xuất phát từ “luật báo thù”, trong khi mô hình hiện đại nên hướng tới khắc phục thiệt hại, hỗ trợ nạn nhân và tái hòa nhập cộng đồng cho người phạm tội.
Viện Cải cách Tư pháp Hình sự Indonesia ghi nhận bộ luật mở rộng các hình phạt không giam giữ như lao động công ích, giám sát cộng đồng, quản chế và trao thêm quyền cho thẩm phán trong việc cá thể hóa mức án. Giám đốc Viện Erasmus Napitupulu cho rằng, đây là hướng tiếp cận linh hoạt, có thể góp phần giảm quá tải nhà tù, một trong những thách thức lớn của Indonesia nhiều năm qua.
Theo các thống kê độc lập được Viện Cải cách Tư pháp Hình sự Indonesia dẫn lại, hệ thống nhà tù Indonesia thường xuyên hoạt động vượt công suất, gây ra gánh nặng ngân sách, áp lực quản lý và rủi ro với các chương trình cải tạo. Vì vậy, việc mở rộng hình phạt ngoài giam giữ được đánh giá là bước đi có tính thực tế, dù hiệu quả còn phụ thuộc vào năng lực thực thi và sự độc lập của tòa án các cấp địa phương.
Phép thử năng lực vận hành của hệ thống tư pháp
Việc Bộ luật Hình sự mới chính thức có hiệu lực mở ra một kỷ nguyên pháp lý mới, nhưng cũng đặt ra phép thử về năng lực vận hành của hệ thống tư pháp Indonesia. Thành công của bộ luật sẽ được đo bằng ba thước đo chính: tôn trọng quyền riêng tư, bảo đảm tự do biểu đạt trong khuôn khổ pháp luật và hiệu quả của các cơ chế không giam giữ nhằm cải thiện điều kiện nhà tù.
Đối với Indonesia, xóa bỏ “khung pháp luật thời thuộc địa” là cột mốc lịch sử quan trọng. Nhưng trong bối cảnh khu vực Đông Nam Á đang hội nhập sâu rộng với thế giới, bộ luật mới sẽ còn tiếp tục chịu giám sát chặt chẽ từ chính công luận trong nước.