Giải mã rủi ro viêm cơ tim sau tiêm vaccine COVID-19

Vaccine COVID-19, đặc biệt là vaccine mRNA, là một trong những thành tựu khoa học - y tế được giám sát an toàn chặt chẽ nhất trong lịch sử tiêm chủng hiện đại. Tuy nhiên, cùng với hiệu quả phòng bệnh đã được chứng minh, một số rủi ro hiếm gặp, trong đó có viêm cơ tim (myocarditis) vẫn được cộng đồng quan tâm và cần được lý giải dựa trên bằng chứng khoa học.

Mới đây, nghiên cứu quy mô lớn do Đại học Stanford phối hợp với Đại học Ohio State (Mỹ) đã cung cấp thêm những dữ liệu quan trọng giúp giải mã cơ chế sinh học của hiện tượng này. Kết quả được công bố trên Science Translational Medicine làm sáng tỏ nguyên nhân, từ đó gợi mở các hướng can thiệp y khoa mục tiêu trong tương lai.

Rủi ro hiếm, tập trung ở nhóm nam trẻ

Theo thông tin từ Đại học Stanford, tỷ lệ viêm cơ tim sau tiêm vaccine COVID-19 nhìn chung rất thấp: khoảng 1 ca trên 140.000 người sau mũi đầu và 1 trên 32.000 người sau mũi thứ hai. Tuy nhiên, ở nhóm nam giới từ 30 tuổi trở xuống, nguy cơ tăng lên mức 1 trên 16.750 người, một con số vẫn nằm trong ngưỡng hiếm gặp, nhưng đủ để nhận diện một nhóm nguy cơ tương đối cao hơn so với mặt bằng chung.

Viêm cơ tim là tình trạng viêm ở cơ tim, có thể gây kích ứng và làm tăng men troponin tim - một dấu ấn sinh học phản ánh mức độ tổn thương cơ tim. Triệu chứng thường xuất hiện sớm, trong vòng 1 đến 3 ngày sau tiêm, gồm đau ngực, khó thở, sốt, tim đập nhanh hoặc hồi hộp đánh trống ngực. Dù đa số ca bệnh diễn tiến nhẹ và hồi phục nhanh, một số ít trường hợp nặng có thể dẫn tới nhập viện, thậm chí nguy kịch.

Giáo sư Joseph Wu, Giám đốc Viện Tim mạch Stanford nhấn mạnh rằng, viêm cơ tim sau vaccine không phải là nhồi máu cơ tim (heart attack) theo nghĩa truyền thống. “Không có tắc nghẽn mạch máu như phần lớn các ca đau tim. Khi triệu chứng nhẹ và viêm chưa gây tổn thương cấu trúc tim, chúng tôi chủ yếu theo dõi và quan sát để đảm bảo bệnh nhân hồi phục”, ông Wu nhận định.

Hai protein viêm - “Mắt xích” kích hoạt phản ứng độc hại

Để tìm nguyên nhân, nhóm nghiên cứu đã phân tích mẫu máu của những người đã tiêm vaccine, bao gồm cả người mắc và không mắc viêm cơ tim. Phát hiện quan trọng nhất là ở người bị viêm cơ tim, hai protein gây viêm trong máu là CXCL10 và IFN-gamma xuất hiện với nồng độ cao hơn đáng kể. Đây là những cytokine - chất tiết của các tế bào bạch cầu và nội mô trong quá trình viêm, là một phần của đáp ứng miễn dịch của cơ thể. Trong điều kiện bình thường, chúng là “lá chắn” cần thiết của cơ thể. Nhưng khi được sản sinh ồ ạt, chúng có thể gây phản ứng viêm quá mức, dẫn đến độc tính với mô tim.

“Cơ thể cần các cytokine này để chống lại virus. Đó là một phần thiết yếu của đáp ứng miễn dịch. Nhưng khi vượt ngưỡng, chúng có thể trở nên độc hại”, ông Wu lý giải.

Thử nghiệm trên mô hình chuột và mô tim nuôi cấy cho thấy khi hai protein này tăng cao, mô tim xuất hiện dấu hiệu kích ứng và viêm tương tự viêm cơ tim nhẹ ở người. Điều này giúp củng cố giả thuyết rằng phản ứng viêm quá mức, chứ không phải bản thân vaccine, là nguyên nhân chính gây ra tình trạng này.

Ức chế mục tiêu - Hướng đi tiềm năng trong tương lai

Từ phát hiện cơ chế, nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm ức chế có chọn lọc hai cytokine CXCL10 và IFN-gamma trong mô hình tiền lâm sàng. Kết quả cho thấy tổn thương tim giảm đáng kể, trong khi phản ứng miễn dịch bảo vệ mà vaccine tạo ra vẫn được duy trì.

“Điều này mở ra khả năng tinh chỉnh đáp ứng miễn dịch bằng can thiệp mục tiêu, thay vì ức chế toàn bộ hệ miễn dịch, để bảo vệ tim mà không làm mất lợi ích tiêm chủng”, ông Wu nói.

Viêm cơ tim do COVID-19 còn phổ biến và nặng hơn nhiều

Nghiên cứu cũng so sánh nguy cơ viêm cơ tim giữa vaccine và nhiễm bệnh tự nhiên. Theo đó, người mắc COVID-19 có khả năng bị viêm cơ tim cao gấp khoảng 10 lần so với người tiêm vaccine mRNA. Không những phổ biến hơn, viêm cơ tim do COVID-19 cũng thường nặng và để lại biến chứng nghiêm trọng hơn.

Quan điểm này phù hợp với đánh giá của nhiều tổ chức y tế quốc tế: vaccine có thể liên quan tới rủi ro hiếm, nhưng lợi ích giảm bệnh nặng, giảm nhập viện và giảm tử vong vẫn vượt trội so với nguy cơ ở gần như mọi nhóm dân số.

Không thay đổi khuyến cáo hiện tại

Giáo sư Wu khẳng định nghiên cứu mới không làm thay đổi khuyến cáo tiêm vaccine ở thời điểm hiện tại. “Đây không phải lý do để tránh tiêm chủng. Chúng tôi công bố kết quả nhằm giải thích một tác dụng phụ hiếm và tìm cách làm vaccine an toàn hơn trong tương lai, chứ không kêu gọi từ bỏ vaccine”, ông nói.

Nhóm nghiên cứu cũng chỉ ra một số hạn chế: dữ liệu chủ yếu đến từ mô hình tiền lâm sàng (chuột và tế bào người trong phòng thí nghiệm), chưa phản ánh trọn vẹn cơ chế bệnh sinh và hồi phục ở bệnh nhân thực tế. Do đó, các liệu pháp ức chế cytokine mục tiêu sẽ cần được kiểm chứng an toàn và hiệu quả qua các thử nghiệm lâm sàng trên người trong tương lai.

Một điểm đáng chú ý khác được nhóm nghiên cứu nêu ra là nguy cơ viêm cơ tim không chỉ xuất hiện ở vaccine COVID-19 mà có thể liên quan tới các loại vaccine khác. Tuy nhiên, biểu hiện sau vaccine COVID-19 dễ được phát hiện hơn do mức độ cảnh giác cao từ truyền thông và thói quen đi khám sớm khi có triệu chứng sau tiêm.

Tiến tới các thế hệ vaccine an toàn hơn

Trong bối cảnh hậu đại dịch, những tranh luận xung quanh vaccine COVID-19 cho thấy một thực tế: niềm tin khoa học cần song hành với minh bạch dữ liệu. Nghiên cứu của Stanford là một ví dụ cho cách tiếp cận đó: không tô hồng, không phủ nhận rủi ro, mà đặt câu hỏi và trả lời bằng bằng chứng để tiến gần hơn tới các giải pháp phòng ngừa chính xác, an toàn, hiệu quả.

Hồng Nhung