Nền tảng chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân trong giai đoạn mới
Ngày 24/12, Báo Đại biểu Nhân dân đã tổ chức Talkshow với chủ đề “Hoàn thiện pháp luật y tế - nền tảng bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân”.
Chương trình được tổ chức nhằm đưa ra góc nhìn đa chiều, phân tích chuyên sâu từ các chuyên gia, nhà hoạch định chính sách, góp phần làm rõ các vấn đề đặt ra trong thực tiễn liên quan đến việc hoàn thiện hệ thống pháp luật y tế, đồng thời đề xuất các định hướng hoàn thiện pháp luật nhằm phục vụ tốt hơn công tác chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân trong giai đoạn mới.
Dấu ấn nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật y tế
Chia sẻ tại chương trình Talkshow, ĐBQH GS.TS Nguyễn Anh Trí - Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh, Quốc hội khóa XV đã thông qua rất nhiều luật có liên quan đến lĩnh vực y tế, như Luật Khám bệnh, chữa bệnh (sửa đổi); Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm y tế; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Dược.
Đặc biệt, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, Quốc hội đã thông qua Luật Dân số và Luật Phòng bệnh, cùng Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá cho công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân; Nghị quyết về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026 – 2035.
“Tôi cho rằng đây là một dấu ấn nhiệm kỳ của Quốc hội khóa XV và cũng là dấu ấn nhiệm kỳ của Bộ Y tế”, ĐBQH GS.TS Nguyễn Anh Trí nhìn nhận. Ông đánh giá, việc Quốc hội khóa XV thông qua đồng thời nhiều Luật, Nghị quyết quan trọng có ý nghĩa rất lớn để so sánh, xem xét một cách đồng bộ vấn đề hoàn thiện pháp luật y tế. Bởi tuy các Luật là riêng rẽ, nhưng bản chất vẫn nằm trong một chỉnh thể hoàn chỉnh. Đơn cử, Luật Khám bệnh, chữa bệnh có liên quan đến lĩnh vực bảo hiểm y tế, dược; hay Luật Dân số cũng liên quan đến phòng bệnh, khám chữa bệnh.
Ông nhấn mạnh về bối cảnh thế giới và khu vực đang đối diện với những thách thức chưa từng có trong lịch sử y học, như áp lực của tình trạng già hóa dân số, gánh nặng bệnh không lây nhiễm, dịch bệnh mới nổi liên tục xuất hiện, biến đổi khí hậu, vấn đề môi trường đe dọa sức khỏe cộng đồng,... Điều này đòi hỏi phải có những giải pháp, mà trước hết là giải pháp về thể chế để phù hợp với những thay đổi nói trên.
Theo TS. Nguyễn Huy Quang, Nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, chúng ta trước nay đã có cơ sở nền tảng của hệ thống pháp luật về y tế. Tuy nhiên, những thay đổi từ điều kiện thực tiễn, quan điểm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cũng như trong chính sách của Đảng và Nhà nước ta đòi hỏi phải có những văn bản mang tính chất tổng thể hơn.
TS. Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh về dấu ấn nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV trong việc hoàn thiện cơ chế, chính sách liên quan đến công tác y tế. Ông dẫn chứng, liên quan đến lĩnh vực phòng bệnh, ngoài Luật Phòng bệnh vừa được Quốc hội thông qua, chúng ta vẫn giữ các luật giúp phòng tránh các yếu tố nguy cơ, như Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm; Luật phòng, chống tác hại của thuốc lá; Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia; Luật phòng chống HIV/AIDS;... cùng một số văn bản khác có liên quan. Bên cạnh đó, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt,… cũng tác động lên hệ dự phòng.
Trong lĩnh vực khám bệnh, chữa bệnh, ngoài Luật Khám bệnh, chữa bệnh (sửa đổi), chúng ta cũng có Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác.
Bên cạnh đó, những lĩnh vực mang tính chất hậu cần cũng được hoàn thiện về cơ chế, chính sách, như Luật Dược để bảo đảm thuốc cho người dân, Luật An toàn thực phẩm; Nghị định quy định về việc quản lý thiết bị y tế... Chúng ta còn có các cơ chế về mặt tài chính - tức là các điều kiện bảo đảm về tài chính để thực hiện, với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm y tế; Luật Ngân sách nhà nước, Luật ngân sách, Nghị quyết về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026 - 2035,...
TS. Nguyễn Huy Quang cho rằng, trên cơ sở hệ thống pháp luật về y tế nói trên, nếu làm tốt khi tổ chức triển khai trong thực tiễn, để các chính sách đó đi vào thực tiễn đời sống xã hội thì người thụ hưởng chính là người dân.
Để Luật đi vào thực tiễn
Để có thể triển khai hiệu quả các luật lĩnh vực y tế trong thực tiễn, TS. Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh vai trò quan trọng của hệ thống văn bản dưới luật.
Ông phân tích, các luật hiện nay không có quy định mang tính chất chi tiết, mà là luật khung, mang tính nguyên tắc. Hệ thống văn bản dưới luật, gồm các Nghị định và Thông tư hướng dẫn của các bộ, ngành có liên quan mới là các quy định mang tính chất chi tiết để có thể thực hiện trên thực tiễn. Tuy nhiên, để nhận định các chính sách trong luật đã thực sự phù hợp hay chưa cần dựa vào đánh giá từ thực tiễn. Trên tinh thần như vậy, các Nghị định phải đáp ứng được yêu cầu của luật, tức là mang được hơi thở của thực tiễn cuộc sống và điều chỉnh mọi quan hệ xã hội nảy sinh liên quan đến luật.
TS. Nguyễn Huy Quang cho rằng các luật mới thông qua như Luật Phòng bệnh hay Luật Dân số cần có ngay các Nghị định cùng hàng chục Thông tư khác để hướng dẫn thi hành mới có thể thực hiện hiệu quả. Điều này đòi hỏi sự khẩn trương từ các cơ quan thuộc về Chính phủ, đặc biệt là Bộ Y tế.
“Để thực hiện không phải một sớm, một chiều. Chúng ta phải từng bước tạo ra động lực thực hiện, có như vậy thì luật mới mang tính chất khả thi”, ông nói.
ĐBQH GS.TS Nguyễn Anh Trí cũng nhìn nhận, muốn đưa luật vào thực tiễn cuộc sống, nhất định cần có các Nghị định, Thông tư hướng dẫn. Nghị định, Thông tư càng hay bao nhiêu, càng đúng bao nhiêu, càng gần gũi bao nhiêu thì việc thực hiện càng tốt bấy nhiêu.
“Nghị định, Thông tư rất quan trọng và phải rất thực tiễn mới áp dụng được luật vào trong thực tế một cách thành công”, GS.TS Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh.
Nêu thực tế khi luật cùng các nghị quyết, thông tư hướng dẫn đã có, nhưng vẫn gặp khó khăn trong triển khai ở thực tiễn, GS.TS Nguyễn Anh Trí cho rằng, một trong những nguyên nhân lớn nhất là luật đã ra đời nhưng người dân không biết, người thực thi công việc ở cơ sở cũng chưa nắm rõ. Bên cạnh đó là nhiều nguyên nhân khác về vấn đề tổ chức làm việc.
“Tôi đề nghị cần có một chương trình phổ biến kiến thức pháp luật hàng tuần trên Đài truyền hình quốc gia, cho biết trong tuần vừa qua có những Luật, quy định gì mới để người dân biết. Chúng ta nên có một chương trình cố định, thường xuyên, sinh động, dễ hiểu thì người dân sẽ chú ý và dần dần tất cả mọi người sẽ nắm được pháp luật, sống theo pháp luật”, ông đề xuất.
Bên cạnh đó, cần tổ chức giám sát pháp luật và phải có chế tài đối với những trường hợp chưa thực hiện. Việc giám sát cần rất đi vào thực tế.
Tiếp tục hoàn thiện các luật quan trọng trong lĩnh vực y tế
Chia sẻ về sự cần thiết ban hành Luật Dân số và Luật Phòng bệnh - 2 đạo luật vừa được thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, GS.TS Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh, đây là hai đạo luật hết sức quan trọng trong bối cảnh mới hiện nay.
Trước khi có Luật Phòng bệnh, chúng ta đã có Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm, tập trung nhất vào các bệnh dịch. Tuy nhiên từ thực tiễn hiện nay, các bệnh không lây nhiễm, bệnh bẩm sinh, bệnh di truyền,... cũng đều cần có giải pháp phòng bệnh. Đơn cử với bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) - một nhóm bệnh huyết sắc tố gây thiếu máu, tan máu di truyền, các nghiên cứu trên thế giới chỉ ra rằng nếu làm tốt công tác phòng bệnh, có thể giảm áp lực chi phí gấp 2.000 lần so với khi để ra xảy ra bệnh mới điều trị.
Trong khi đó, Luật Dân số mang tính thực tế sâu sắc trong bối cảnh dân số Việt Nam đang phải đối mặt với nguy cơ giảm mức sinh thay thế và thách thức già hoá dân số. Theo GS.TS Nguyễn Anh Trí, việc Luật Dân số và Luật Phòng bệnh được thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV là rất kịp thời, rất cần thiết.
TS. Nguyễn Huy Quang, Nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Y tế cho rằng, với việc ban hành Luật Dân số và Luật Phòng bệnh, chúng ta đã thể chế hóa kịp thời quan điểm của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực y tế, dân số tại Nghị quyết 20/NQ-TW năm 2017 về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới do Ban Chấp hành Trung ương ban hành; Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá XII về công tác dân số trong tình hình mới; đặc biệt là Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.
Một ý nghĩa quan trọng khác là Luật Phòng bệnh cũng như Luật Dân số đã tiếp cận theo vòng đời, kết hợp giữa y học cộng đồng với y học cá thể, đáp ứng được yêu cầu của mô hình bệnh tật tại Việt Nam hiện nay (theo đó hiện tỷ trọng các bệnh không lây nhiễm chiếm khoảng 73%; các bệnh truyền nhiễm khoảng 16%; tai nạn thương tích là 11%).
TS. Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh, điểm đổi mới nổi bật tại Luật Phòng bệnh là đề cập đến 2 vấn đề rất quan trọng: phòng, chống rối loạn tâm thần và vấn đề về dinh dưỡng, đặc biệt là dinh dưỡng ngay từ bào thai, dinh dưỡng học đường và dinh dưỡng theo vòng đời.
Thêm nữa, với Luật Phòng bệnh, chúng ta đã có Quỹ Phòng bệnh để có cơ chế về mặt tài chính ổn định chi cho toàn bộ các hoạt động này, bên cạnh ngân sách của Nhà nước.
Với Luật Dân số, một thay đổi rất lớn là chuyển từ dân số kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển, làm thay đổi hẳn bản chất của công tác dân số, giúp đảm bảo chất lượng dân số. Bên cạnh đó là có tầm nhìn về dân số già và dân số “siêu già”.
TS. Nguyễn Huy Quang nhấn mạnh, Luật Dân số, Luật Phòng bệnh, cùng 2 Nghị quyết về y tế vừa được Quốc hội thông qua là điểm rất toàn diện và cũng là một trong những điểm sáng, dấu ấn nhiệm kỳ của Quốc hội khóa XV.