Biến chất thải thành tài nguyên: Hướng đi cốt lõi cho kinh tế tuần hoàn
Tại Tọa đàm “Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất - Thực trạng và giải pháp” Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức, TS. Nguyễn Đăng Nghĩa, Nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam cho rằng, chất thải nông nghiệp và bùn thải đô thị không đơn thuần là nguồn gây ô nhiễm mà sẽ trở thành tài nguyên nếu được quản lý và chuyển hóa đúng cách.
Tuy nhiên, để xây dựng hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn gắn với đất, vấn đề then chốt không nằm ở thiếu luật, mà ở khâu giám sát và chế tài thực thi.
Nhận diện đúng “đất sạch” từ chất thải đô thị
TS. Nguyễn Đăng Nghĩa cho biết, thời gian qua, tại TP. Hồ Chí Minh, việc khai thác và xử lý bùn thải từ kênh rạch đã được giao cho nhiều đơn vị thực hiện. Tuy nhiên, không ít trường hợp chỉ dừng lại ở việc xử lý sơ bộ các yếu tố như vi sinh vật gây hại, độ pH, mùi và độ ẩm, sau đó đóng gói, gắn nhãn “đất sạch” đưa ra thị trường.
Việc người dân tin tưởng sử dụng loại đất này để trồng rau, cây ăn trái tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho môi trường và sức khỏe. Theo TS. Nguyễn Đăng Nghĩa, các luật liên quan đến đất đai, môi trường và trồng trọt đã khá đầy đủ, song nếu thiếu giám sát chặt chẽ ngay từ cấp sở, ngành thì nguy cơ “hợp thức hóa” chất thải vẫn còn rất lớn.
Trong nông nghiệp, lượng bùn thải và phụ phẩm còn tồn đọng rất lớn nhưng chưa được quản lý hiệu quả. TS. Nguyễn Đăng Nghĩa dẫn thống kê cho thấy, mỗi năm Việt Nam có khoảng gần 15 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp, trong khi nguồn phân hữu cơ phục vụ sản xuất lại đang thiếu hụt.
Theo ông, phần lớn cái gọi là “chất thải” trong nông nghiệp thực chất là phụ phẩm có thể tái sử dụng. Nếu được chuyển hóa và cải tạo đúng quy trình, đây sẽ là nguồn vật liệu quan trọng giúp cải thiện đất, nâng cao chất lượng nông sản, thay vì chỉ dừng lại ở các khẩu hiệu về nông nghiệp bền vững.
Cần vai trò mạnh mẽ của giám sát và phản biện xã hội
Bên cạnh xử lý chất thải, TS. Nguyễn Đăng Nghĩa cho rằng, các tổ chức như Hội Nông nghiệp tuần hoàn, Hội Nông nghiệp hữu cơ cần tăng cường vai trò hướng dẫn và giám sát việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Thực tế, khi chưa được hướng dẫn cụ thể, nhiều nông dân vẫn lựa chọn giải pháp nhanh, phun thuốc theo thói quen, chỉ chú ý đến thời gian cách ly mà chưa quan tâm đầy đủ đến mức độ an toàn.
Đối với phụ phẩm nông nghiệp, tình trạng đốt bỏ vẫn còn diễn ra ở nhiều địa phương, không chỉ vi phạm quy định về quản lý chất thải mà còn phát sinh khí thải gây ô nhiễm môi trường.
TS. Nguyễn Đăng Nghĩa bày tỏ mong muốn Quốc hội, báo chí và dư luận xã hội tiếp tục vào cuộc mạnh mẽ hơn trong giám sát và phản biện các vấn đề môi trường tồn tại kéo dài. Theo ông, tiếng nói của báo chí và sự quan tâm của dư luận có vai trò đặc biệt quan trọng, bởi thực tế cho thấy vẫn còn những cơ quan quản lý e dè trong xử lý triệt để các bất cập liên quan đến chất thải và môi trường đất.