Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất:Từ "tấc đất, tấc vàng" đến phát triển bền vững
Trong bối cảnh quỹ đất ngày càng hạn hẹp và áp lực từ quá trình phát triển, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi nhận định, bảo vệ môi trường đất là nhiệm vụ cấp bách, nhằm bảo vệ an ninh lương thực và sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.
Khác với ô nhiễm không khí có thể cảm nhận bằng khứu giác hay ô nhiễm nguồn nước có thể quan sát bằng mắt thường, ô nhiễm đất được ví như một "căn bệnh" âm thầm. Đất bị ô nhiễm thường có quá trình tích tụ lâu dài trước khi các chỉ số quan trắc chạm mức báo động. Khi chất lượng đất biến đổi, những hệ lụy không chỉ dừng lại ở việc cây trồng còi cọc mà còn ngấm dần vào chuỗi thức ăn, ảnh hưởng xấu tới sức khỏe con người.
Tại tọa đàm “Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất - Thực trạng và giải pháp” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Tạ Đình Thi nhấn mạnh: Việt Nam là đất nước "đất chật, người đông", đất đai là hữu hạn. Trong khi yêu cầu phát triển và thịnh vượng quốc gia, chúng ta phải nhận thức sâu sắc rằng "tấc đất tấc vàng". Bởi vậy, bảo vệ môi trường đất chính là bảo vệ an ninh lương thực và sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.
Qua công tác giám sát, Phó Chủ nhiệm Tạ Đình Thi và nhiều đại biểu thẳng thắn nhìn nhận, hệ thống pháp luật hiện nay dù đã có khung khổ cơ bản nhưng vẫn còn thiếu đồng bộ.
Tại Kỳ họp thứ Mười, Quốc hội thông qua Nghị quyết 247/2025/QH15, sau giám sát chuyên đề Việc thực hiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường kể từ khi Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 có hiệu lực thi hành. Đây là kim chỉ nam hành động cho công tác bảo vệ môi trường thời gian tới.
Về các giải pháp trọng tâm trong thời gian tới, Phó Chủ nhiệm Tạ Đình Thi nhấn mạnh các nhóm vấn đề chính cần được đặc biệt quan tâm:
Thứ nhất là việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và các chế tài xử phạt. Cần xây dựng các chế tài đủ mạnh, có tính răn đe cao để thay đổi hành vi của các đối tượng vi phạm, đảm bảo tính nghiêm minh trong thực thi pháp luật.
Theo Phó Chủ nhiệm Tạ Đình Thi, Nghị quyết 247/2025/QH15 đã đề ra lộ trình sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường. Dù vừa qua Quốc hội đã thực hiện một bước sửa đổi tập trung vào phân cấp, phân quyền và cắt giảm thủ tục hành chính để khơi thông nguồn lực nhưng cần có đánh giá tổng thể, căn cơ hơn. Dự kiến vào năm 2026, Quốc hội và Chính phủ sẽ xem xét sửa đổi cơ bản hơn Luật Bảo vệ môi trường cùng các văn bản liên quan.
Thứ hai là thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn gắn liền với bảo vệ đất. Theo Phó Chủ nhiệm Tạ Đình Thi, cần phải thay đổi tư duy để giảm thiểu tối đa lượng rác thải xả ra môi trường. Thực tế vẫn còn 38/435 cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng chưa được xử lý dứt điểm và tình trạng lệ thuộc vào bãi rác chôn lấp đang gây áp lực lớn lên hệ sinh thái đất. Do đó, việc hoàn thiện quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), đặc biệt là với bao bì chứa thuốc bảo vệ thực vật trong nông nghiệp, là việc cần phải xử lý ngay.
Thứ ba là chú trọng đầu tư công nghệ và nâng cao nhận thức cộng đồng. Phó Chủ nhiệm Tạ Đình Thi cho rằng, việc đầu tư hệ thống quan trắc, giám sát, hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu về môi trường đất là vô cùng cấp thiết, bởi chi phí phục hồi đất khi đã bị ô nhiễm rất tốn kém. Song song với đó, công tác truyền thông cần được đẩy mạnh theo hướng dễ hiểu, dễ nhớ để người dân và doanh nghiệp tự giác thay đổi thói quen, hành vi.
Trong Nghị quyết của Quốc hội đã đặt ra lộ trình và trách nhiệm cụ thể, các giải pháp cấp bách, thực hiện ngay trong năm 2025 - 2026, cũng như các giải pháp trong giai đoạn 2026 - 2030. Phó Chủ nhiệm Tạ Đình Thi khẳng định, dù ô nhiễm đất là vấn đề không thể giải quyết trong một sớm một chiều, nhưng phải làm ngay, làm càng sớm càng tốt, theo đúng chủ trương của Đảng cũng như quy định của pháp luật.